Joseph Stiglitz & Martín Guzmán
Në një nga aktet e tij të fundit të angazhimit ndërkombëtar, Papa Françesku mblodhi në Vatikan Komisionin e Jubileut, i përbërë nga ekspertë, përfshirë edhe ne dhe ekspertë të tjerë kryesorë në fushën e borxhit dhe zhvillimit, për të trajtuar një kërcënim gjithnjë e më serioz për vendet më të varfra të botës: krizën e borxhit që po godet dhjetëra vende me të ardhura të ulëta dhe të mesme. Si huadhënësit, ashtu edhe huamarrësit kanë kontribuar në këtë situatë të vështirë.
Vetëm njohja e kësaj përgjegjësie të përbashkët mund të sjellë një zgjidhje të qëndrueshme.
Shifrat tregojnë një realitet shqetësues. Sipas të dhënave të UNCTAD, aktualisht 54 vende në zhvillim shpenzojnë më shumë se 10 për qind të të ardhurave të tyre tatimore vetëm për pagesën e interesave. Që prej vitit 2014, barra mesatare e interesit është pothuajse dyfishuar. Ky presion buxhetor ka larguar burime të rëndësishme nga sektori i shëndetësisë, arsimit, infrastrukturës dhe përshtatjes ndaj ndryshimeve klimatike.
Në terma ekonomikë, kostoja e mundësive të humbura është marramendëse; në terma njerëzorë, është shkatërruese.
Fakti që krizat e borxhit ndodhin kaq shpesh, e fundit ndodhi më pak se 25 vjet pas zgjidhjes së krizës së mëparshme të vendeve me të ardhura të ulëta dhe që shkaktojnë dëme afatgjata, tregon se kemi të bëjmë me probleme sistemike. Duhet të adresojmë problemet e thella strukturore që e kanë lejuar krizën e borxhit sovran të shndërrohet në një dukuri të përsëritur të ekonomisë globale.
Një nga problemet më të mëdha është dështimi i proceseve të ristrukturimit të borxhit. Zgjidhjet e borxheve të papërballueshme janë të ngadalta dhe shpesh sipërfaqësore për të rikthyer qëndrueshmërinë. Kreditorët privatë, të cilët sot përbëjnë një pjesë gjithnjë e më të madhe të borxhit sovran, kanë pak stimuj për të marrë pjesë në ristrukturime efektive në kuadër të politikave aktuale ndërkombëtare dhe kombëtare. Ndërkohë, qeveritë debitore ndalohen shpesh nga frika e dëmtimit të reputacionit dhe humbjes së aksesit në tregjet e kreditit.
Rezultati është një paralizë e plotë: vendet mbeten për vite me radhë në gjendje pezullimi, shpenzojnë rezervat dhe shtyjnë investimet e domosdoshme për zhvillimin, vetëm për të shlyer borxhe të papërballueshme.
Nevojitet një mekanizëm modern i ngjashëm me nismën “Vendet me Borxhe të Rënda” (HIPC) të krijuar nga FMN dhe Banka Botërore në vitet 1990. Ky mekanizëm i ri duhet të ofrojë lehtësim të ndjeshëm të borxhit për vendet e goditura dhe të jetë i përshtatur me realitetin aktual, ku obligacionet përbëjnë tashmë pjesën më të madhe të borxhit sovran.
Një HIPC e re do të kërkonte reforma të koordinuara, duke përfshirë strategji ristrukturimi të përshtatura më afër nevojave të vendeve në krizë, si zgjatje afatesh, ulje të normave të interesit, apo ulje të principalit të borxhit.
Kjo do të kërkonte politika më të forta nga institucionet financiare ndërkombëtare për të parandaluar përdorimin e kredive të tyre për të shlyer borxhe problematike. Po ashtu, do të nevojiteshin ndryshime ligjore në juridiksione kyçe si shteti i Nju Jorkut dhe Anglia, për të eliminuar stimujt që nxisin vonesa në ristrukturimin e borxhit. Ndryshimet duhet të përfshijnë heqjen e normave penale të interesit prej 9 për qind gjatë negociatave për ristrukturim në Nju Jork, një normë e vendosur dekada më parë, si dhe frenimin e proceseve gjyqësore grabitqare që pengojnë arritjen e marrëveshjeve të qëndrueshme.
Por nevoja për reforma shkon përtej teknikave të ristrukturimit. Vendet në zhvillim shpesh nuk kanë akses në financime më të qëndrueshme, duke u mbështetur tek borxhe afatshkurtra dhe të shtrenjta që pak ndihmojnë transformimin afatgjatë. Duhet të rishikohen politikat dhe praktikat e huadhënies për t’u mundësuar këtyre vendeve financim më të përballueshëm dhe më afatgjatë, i cili do të mundësojë më shumë investime në kapitalin njerëzor, teknologjik dhe infrastrukturor.
Rrjedhat pro-ciklike të kapitalit në sistemin global e përkeqësojnë më tej paqëndrueshmërinë. Ndërkohë që flukset drejt ekonomive të zhvilluara zakonisht i ndihmojnë ato gjatë rënieve ekonomike, për vendet në zhvillim ndodh e kundërta: kapitali derdhet gjatë bumit dhe largohet me shpejtësi sapo goditen nga kriza.
Kur aksesi në tregjet private të kredive mbyllet dhe borxhet që maturohen nuk mund të rifinancohen, huatë e institucioneve shumëpalëshe shpesh përdoren për të shlyer kreditorët privatë, në vend që të financojnë rimëkëmbjen dhe zhvillimin.
Kjo praktikisht shndërrohet në një shpëtim financiar për kreditorët privatë. Institucionet financiare ndërkombëtare duhet të vendosin një politikë të qartë “pa shpëtim të kreditorëve privatë”: fondet që synojnë zhvillimin dhe rimëkëmbjen nuk duhet të devijohen për shlyerjen e tyre. Kjo do të sillte kredi me cilësi më të lartë dhe procese më të shpejta të ristrukturimit.
Volatiliteti i këtyre flukseve të kapitalit duhet adresuar drejtpërdrejt. Vendet në zhvillim duhet të inkurajohen të zbatojnë rregullore për kontrollin e llogarive të kapitalit për të kufizuar hyrjet destabilizuese dhe daljet e papritura, duke krijuar kështu një mjedis më të favorshëm për investime afatgjata.
Megjithatë, tronditjet ekonomike do të vazhdojnë të ndodhin. Ajo që ka rëndësi është si reagon sistemi ndërkombëtar. Sot, ndarja globale e rrezikut është e pamjaftueshme. Vendet më të varfra mbajnë peshën më të madhe të goditjeve globale dhe rajonale dhe, me intensifikimin e pasojave të ndryshimeve klimatike, ato do të ekspozohen edhe më shumë ndaj kostove të tyre. Nevojiten mekanizma të rinj globalë për ndarjen e rrezikut dhe instrumente të reja për përballimin e krizave, përfshirë kontrata borxhi më fleksibël, me mundësi shtyrjeje automatike të pagesave ose me skema ku shlyerja lidhet me kapacitetin real të huamarrësit për të paguar.
Në fund, është e domosdoshme të rishikohet e gjithë arkitektura financiare globale. Financimi për zhvillim mbetet i pamjaftueshëm, i fragmentuar dhe nuk përputhet me nevojat e shekullit XXI. Kërkohet një mobilizim sistematik i kapitalit publik dhe privat.
Kostoja e mosveprimit po rritet çdo ditë. Borxhi i akumuluar pas krizës financiare të viteve 2007–2009, kur normat globale të interesit ishin afër zeros, tani po rinovohet me norma shumë më të larta.
Edhe pse diferencat e normave janë ngushtuar disi që nga kulmi i pandemisë së COVID-19 dhe luftës në Ukrainë, për shumë vende në zhvillim qasja në tregjet e kapitalit mbetet ende jashtëzakonisht e shtrenjtë. Ndërkohë, perspektiva e rritjes globale po përkeqësohet. Ngadalësimi i rritjes sjell më pak të ardhura, thellon krizën e borxhit dhe kufizon hapësirën për politika publike.
Raporti i Komisionit të Jubileut, i publikuar sot, ofron një rrugëdalje të domosdoshme dhe praktike për të shmangur një dekadë të humbur zhvillimi për shumë vende të botës dhe për të ndërtuar një sistem financiar ndërkombëtar më të qëndrueshëm, efikas dhe të drejtë.
Në vitet 1980, Amerika Latine humbi tragjikisht një dekadë të tërë zhvillimi për shkak të krizës së borxhit. Sot, i njëjti rrezik kërcënon pjesë të mëdha të Afrikës dhe ekonomi të ngarkuara me borxhe në Azinë Jugore dhe Amerikën Latine. Ne duhet të përballim këtë urgjencë ekonomike dhe morale me vullnet politik për të vepruar.
Joseph Stiglitz është fitues i Çmimit Nobel në Ekonomi. Martín Guzmán ka qenë ministër i financave i Argjentinës në vitet 2019–2022. Të dy janë pedagogë në Universitetin e Columbias.
/TheEconomist. Në shqip: Skyweb.al
