Ndërsa dhëmbët luajnë një rol shumë më të madh në shëndet sesa e kuptojnë shumë njerëz, zgjidhjet aktuale për humbjen e dhëmbëve janë të përkohshme dhe jo ideale. Po sikur të mund t’i rigjeneronim dhëmbët?
Disa sondazhe sugjerojnë se mbi 70% e të rriturve kanë frikë të shkojnë te dentisti. Ankthi i tyre dhe mosbesimi ndaj mbushjeve dhe shpimeve me turjelë i bëjnë të shmangin kontrollet dhe pastrimet e rregullta dentare.
Megjithatë, pothuajse çdo ditë, biokimistja Hannele Ruohola-Baker merr një email nga dikush që i lutet të marrë pjesë në eksperimente të pazakonta dentare ata duan që ajo t’i ndihmojë të rigjenerojnë dhëmbët.
Kjo ndodh sepse Ruohola-Baker është pjesë e një grupi gjithnjë e më të madh shkencëtarësh në mbarë botën që po përdorin fuqinë e mjekësisë rigjeneruese për të zëvendësuar procedurat tradicionale dentare për miliona njerëz që kanë humbur dhëmbë ose vuajnë nga dhimbjet e tyre. Problemet dentare, si bakteret që shkaktojnë sëmundjet e mishrave të dhëmbëve, mund të rrisin rrezikun e sëmundjeve të zemrës dhe infeksioneve të rrugëve të frymëmarrjes.
Nëse vizioni i tyre bëhet realitet, një vizitë te dentisti mund të nënkuptojë një ditë rigjenerimin e indeve të dëmtuara të dhëmbit ose madje të një dhëmbi të tërë, në vend që ai të riparohet me materiale sintetike ose të hiqet. Kjo do të ishte një perspektivë tërheqëse jo vetëm për shkak të risisë, por edhe sepse dhëmbët luajnë një rol shumë më të rëndësishëm në shëndetin dhe mirëqenien sesa mendohet zakonisht.
“Kur filluam kërkimet, një gjë u bë shumë e qartë për mua,” thotë Ruohola-Baker, zëvendësdrejtoreshë e Institutit për Qelizat Burimore dhe Mjekësinë Rigjeneruese në Universitetin e Uashingtonit, SHBA. “Njerëzit janë gati për diçka të re në stomatologji.”
Dhëmbët janë “dritarja juaj drejt botës”, thotë Pamela Yelick, profesoreshë në Shkollën e Stomatologjisë të Universitetit Tufts në SHBA. “Nëse ke frikë të hapësh gojën ose nuk mund të ushqehesh si duhet, kjo të çon në një spirale të vazhdueshme përkeqësimi.”
Historikisht, nuk është vlerësuar sa duhet fakti se “shëndeti oral është thelbësor për shëndetin e përgjithshëm të organizmit”, thotë Yelick. Sot kuptohet gjithnjë e më shumë se problemet dentare, si bakteret nga sëmundjet e mishrave të dhëmbëve, mund të rrisin rrezikun e sëmundjeve të zemrës dhe infeksioneve të frymëmarrjes. Ato madje janë lidhur edhe me sëmundjen e Alzheimerit.
Humbja e dhëmbëve, ndërkohë, shoqërohet me më shumë sëmundje dhe me një jetëgjatësi më të shkurtër. Ajo ndikon në aftësinë për të ngrënë, përtypur dhe buzëqeshur, si dhe dëmton mirëqenien sociale dhe emocionale – një cikël i dëmshëm që mund të fillojë që në fëmijëri.
Dentistët kanë shumë mjete për ta luftuar këtë problem. Ata mund të riparojnë kavitetet duke hequr pjesën e dëmtuar dhe duke e mbushur hapësirën me materiale artificiale, si për shembull rrëshirat kompozite. Gjithashtu, mbushjet përdoren për të riparuar çarje ose dëmtime të vogla.
Por këto nuk janë zgjidhje të përsosura. Për shembull, jetëgjatësia e mbushjeve ndryshon shumë ato mund të zgjasin nga rreth pesë deri në njëzet vjet. Nuk është e pazakontë që pacientët t’i nënshtrohen vazhdimisht ndërhyrjeve të reja, thotë Anne George, profesoreshë e biologjisë orale në Universitetin e Illinois në Çikago.
Kjo ndodh sepse këto trajtime fokusohen kryesisht në riparimin e dëmit, dhe jo në rikthimin e funksionit biologjik të dhëmbit. Sipas George, “stomatologjia rigjeneruese mund të sjellë një ndryshim rrënjësor të paradigmës”, sepse “ajo thekson shërimin”.
Kavitetet janë “shkaku më i zakonshëm që shkatërron dhëmbin”, thotë George.
Dhëmbët kanë katër shtresa kryesore: smaltin (enamelin), dentinën, cementin dhe pulpën dentare. Kavitetet krijohen kur bakteret e pllakës dentare ushqehen me sheqerna dhe prodhojnë acide që tretin gradualisht shtresën e parë, smaltin. Poshtë smaltit ndodhet dentina, e cila është më e butë dhe më pak rezistente ndaj prishjes. Kur smalti humbet dhe dentina ekspozohet, rreziku për zhvillimin e kaviteteve rritet edhe më shumë.
George studion proteinat që ndihmojnë dentinën të rritet, të mineralizohet dhe të riparojë vetveten. Ajo ishte gjithashtu pjesë e ekipit që klonoi një nga gjenet që ndërton dentinën, duke kuptuar më mirë mekanizmat me të cilët dhëmbët krijojnë dhe mirëmbajnë këtë ind.
Kjo njohuri mund të çojë në trajtime të reja që stimulojnë dhëmbët e dëmtuar të riparojnë vetë dëmtimet e shkaktuara nga kavitetet duke krijuar dentinë të re, duke eliminuar nevojën për mbushjet tradicionale.
Ruohola-Baker dhe ekipi i saj po punojnë gjithashtu mbi konceptin e “mbushjeve të gjalla”, por të bazuara më shumë te smalti sesa te dentina. Pas studimit të dhëmbëve të mençurisë të dhuruar për kërkime, ajo zbuloi se qelizat e veçanta që prodhojnë smaltin, të quajtura ameloblaste, vdesin pasi dhëmbi del në gojë. Për këtë arsye, ato nuk mund të stimulohen më për të prodhuar smalt të ri.
Për ta kapërcyer këtë pengesë, ekipi përdori sinjale kimike për të nxitur disa qeliza burimore të shndërroheshin në ameloblaste, ndërsa qeliza të tjera burimore u kthyen në odontoblaste, qelizat që prodhojnë dentinën. Të kombinuara në laborator, këto qeliza krijuan një organoid dentar, i cili prodhon vetë proteinat e smaltit.
Ruohola-Baker parashikon një të ardhme në të cilën këto proteina të smaltit do të përdoren për të krijuar mbushje të reja ose do të aplikohen mbi dhëmbët e çarë për t’i riparuar ato. Megjithatë, qëllimi i saj afatgjatë është edhe më ambicioz: krijimi i një dhëmbi të plotë të rritur në laborator. Ajo shpreson që një ditë të vendosë në gojën e pacientit qelizat e inxhinieruara që nevojiten për të ndërtuar një dhëmb dhe më pas, siç thotë ajo, “ta lëmë natyrën të bëjë pjesën tjetër.”
