nga Altax
Shqipëria, si një vend me burime të konsiderueshme energjetike, prodhues i naftës së papërpunuar, me potencial në gaz dhe lider rajonal në energji të rinovueshme ka hyrë në një fazë të re të zhvillimit ekonomik për gjysmën e dytë të dekadës që jemi.
Prodhimi i naftës ka qëndruar stabël rreth 12-13 mijë fuçi në ditë, me një pjesë të konsiderueshme të eksportuar si naftë e papërpunuar dhe produkte të rafinuara[1].
Energjia elektrike, pothuajse 100% nga burime të rinovueshme (hidroenergji dominuese në 95-98%, plus rritje e shpejtë e energjisë nga dielli, apo energji fotovoltaike) ka arritur një moment historik. Deri në fund të 2025, energjia diellore ka mbuluar 10% të prodhimit total elektrik, duke plotësuar objektivin e vendosur për vitin. Kapaciteti i ri i instaluar solar vetëm në 2025 arriti rreth 156 MW (përfshirë parkun e madh Karavasta 140 MW dhe të tjerë), ndërsa energjia nga era po përgatitet me ankande të reja.
Gazi natyror mbetet ende në fazë importi të vogël (përmes TAP, me furnizime nga Azerbajxhani duke filluar nga 2025-2026), por me plane për termocentrale tranzicionale që mund të forcojnë pozicionin si transit dhe potencial eksportues në të ardhmen.
Kjo pozitë si eksportues energjie (kryesisht naftë dhe energji elektrike e rinovueshme) e ka bërë Shqipërinë më të ekspozuar ndaj turbullirave globale të çmimeve.
Në 2025, çmimet e Brent-it u luhatën rreth 65-75 dollarë për fuçi (mesatarja vjetore afër 68-70 dollarësh sipas tendencave EIA), duke sjellë inflow-e të huaja kur çmimet ishin të larta, por edhe presione kur ato u ulën drejt fundit të vitit.
Këto goditje nga çmimi ndërkombëtar u pasqyruan drejtpërdrejt në bilancin tregtar, ku eksportet e mineraleve dhe karburanteve kontribuan në rritje të eksporteve totale (rreth 4-5% rritje vjetore në disa muaj), por luhatjet shkaktuan edhe kontraktime në sektorë jo-energjetikë për shkak të forcimit të lekut.
Bilanci i llogarisë korrente u mbajt në një deficit të moderuar prej rreth 2.4-2.5% të PBB-së (sipas BoA), falë remitancave, turizmit dhe FDI-së rekord (mbi 1.7 miliardë euro në 2024, duke vazhduar me tendencë të njëjtë edhe në 2025).
Rezervat e huaja valutore të Bankës së Shqipërisë arritën nivele historike me rreth 7.3-7.76 miliardë dollarë në fund të 2025 (rritje 30% nga 5.96 miliardë në fund të 2024), duke mbuluar mbi 7 muaj importe. Asetet e huaja neto (NFA) të BoA-së u rritën ndjeshëm (rreth 687 miliardë lekë në dhjetor 2025), duke reflektuar inflow-et energjetike dhe ndërhyrjet proaktive.
Historikisht, Shqipëria ka përballuar këto turbullira me politika tradicionale, që do të thotë me një regjim të menaxhuar të këmbimit valutor (pa peg të fortë, por me ndërhyrje të rregullta), subvencione të përkohshme për energjinë për konsumatorët dhe buffer-e fiskalë[2].
Këto masa kanë qenë efektive në periudha stabiliteti, por vitet e fundit deri në fund të 2025 kanë treguar kufizime të qarta.
Ekspozimi ndaj çmimeve globale të naftës dhe energjisë është rritur me zgjerimin e prodhimit dhe eksporteve.
Sistemi financiar mbetet i vogël, i euroizuar lart (ende mbi 50% e depozitave dhe kredive në euro) dhe i segmentuar, duke krijuar një premium të brendshëm rreziku valutor që e bën ekonominë të ndjeshme ndaj spekulimeve.
Forcimi i lekut (rreth 7-12% kundrejt euros në dy vitet e fundit, me ndërhyrje të BoA-së për të blerë euro në vlera të mëdha, mbi 900 milionë euro vetëm në 2024, duke vazhduar njësoj edhe në 2025) ka dëmtuar konkurrencën e eksporteve jo-energjetike (tekstile, këpucë), duke shkaktuar mbyllje fabrikash të vogla.
Politikat ekzistuese nuk kanë integruar plotësisht zinxhirin, si vijon: goditje çmimesh energjie → përmirësim/forcim i NFA-së → presion mbi kursin → rrezik financiar endogjen.
Mekanizmi i goditjest në modelin e përshtatur për Shqipërinë është i qartë.
Një rritje e çmimit të naftës (si në 2025) përmirëson NFA-në (asetet e huaja neto) përmes eksporteve, krijon inflow të kapitaleve dhe presion për forcim të lekut, që BoA e neutralizon pjesërisht me blerje euroje.
Një rënie (si tendenca drejt fundit 2025 dhe projeksionet për 2026) dobëson NFA-në, rrit riskun e uljes së qëllimshme të vlerës së monedhës kombëtare krahasuar me monedhat e huaja (devalvim) dhe tensionon ndërmjetësit financiarë që nuk kanë mbrojtje kundër rrezikut.
Segmentimi financiar dhe euroizimi i lartë krijojnë një premium rreziku që transmetohet në norma interesi më të larta për lekun, duke cenuar efektivitetin e politikës monetare.
Politika tradicionale, pra rregullimi i normës së interesit (BoA e uli në 2.5% në korrik 2025, duke e mbajtur aty deri në fund të vitit) stabilizon inflacionin (rreth 2.2-2.4% mesatare në 2025, brenda objektivit 3%) dhe output-in, por nuk adreson plotësisht presionin financiar nga luhatjet e NFA-së dhe kursit.
Këtu lind nevoja për një politikë të integruar, pra politikë monetare aktive për inflacionin dhe output-in, e shoqëruar me intervenim të kujdesshëm në tregun e këmbimit valutor (FXI).
BoA-ja tashmë e ka filluar këtë në praktikë me blerjet e valutës për të stabilizuar kursin, por deri në fund të 2025 kjo mbeti reaktive.
Një paradigmë e re do ta bënte atë proaktive, me FXI për të neutralizuar premiumin e riskut valutor, duke lejuar që kursi të pasqyrojë fondamentalet (NFA e përmirësuar nga energjia e rinovueshme dhe nafta), pa lejuar devijime të mëdha në konsum apo prodhim.
Paradigma e vjetër vs. e re për Shqipërinë
Në paradigmën e vjetër, fokusimi ishte te stabilizimi i kursit përmes peg-ut informal ose subvencioneve të gjera energjetike, me reagim pasiv ndaj goditjeve globale.
Kjo funksiononte kur ekonomia ishte më e vogël dhe më e mbyllur, por sot krijon humbje mirëqenieje. Luhatjet e çmimeve naftë/energji shkaktojnë devijime në raportin punë-energji, ulin efikasitetin e prodhimit dhe rrisin koston e buffer-ëve fiskalë.
Paradigma e re, e përshtatur për një Shqipëri eksportuese energjie, integrohet me politikë monetare aktive (norma interesi si instrument primar për inflacion/output) + FXI selektiv (për të neutralizuar fluktuacionet e NFA-së dhe riskun financiar endogjen).
Kursi lejohet të reflektojë NFA-në (p.sh., forcim i moderuar nga eksportet e rinovueshme), subvencione energjie bëhen selektive dhe të lidhura me shokë reale (jo të përgjithshme), ndërsa koordinimi mes BoA-së, qeverisë fiskale dhe regulatorëve energjetikë bëhet sistematik.
Kjo lejon që ekonomia të përballojë shokët pa kosto ekstreme – si subvencione masive që rëndojnë buxhetin (tashmë në deficit primar të ulët në 2025).
Përfitimet konkrete deri në fund të 2025 dhe në 2026:
Përfitimet e kësaj qasjeje të re (integrimi i politikës monetare aktive me intervenime të kujdesshme në tregun e këmbimit valutor (FXI) shfaqen qartë në praktikë, duke ofruar një mbrojtje më të mirë për ekonominë shqiptare si në fund të 2025-s, ashtu edhe gjatë gjithë 2026-s.
Në radhë të parë, ulja e mirëqenies së qytetarëve dhe bizneseve zvogëlohen ndjeshëm. Në vend që luhatjet e çmimeve globale të naftës të shkaktojnë devijime të mëdha në konsumin dhe prodhimin e brendshëm, siç ndodhi në disa periudha të 2025-s kur forcimi i lekut preku sektorët jo-energjetikë, politika e integruar minimizon këto efekte.
Në 2026, kur çmimet e Brent-it pritet të bien në mesatare rreth 56-60 dollarë për fuçi (sipas projeksioneve të fundit të Goldman Sachs dhe EIA, që parashikojnë një surplus global furnizimi dhe rënie graduale), rënia e të ardhurave nga eksportet e naftës kompensohet natyrshëm nga rritja e eksporteve të energjisë elektrike rinovueshme, pa krijuar kriza të thella në kursin e këmbimit apo nevojë për masa emergjente.
Po ashtu, efikasiteti i prodhimit rritet në mënyrë të qëndrueshme.
Kursi i këmbimit reflekton më mirë pozicionin e fortë të aseteve neto të huaja (NFA), të mbështetur nga rezervat valutore që kanë arritur nivele rekord (rreth 7.76 miliardë dollarë në fund të 2025-s, me plane për rritje të mëtejshme në 2026 përmes ankandeve të Bankës së Shqipërisë).
Kjo mbështet një raport optimal midis punës dhe energjisë, duke favorizuar sektorin e rinovueshmeve që synon të bëhet eksportues neto deri në 2030. Stabiliteti i krijuar tërheq më shumë investime të huaja direkte (FDI), siç ndodhi në 2025 kur energjia ishte prioritet kryesor, dhe kjo vazhdon në 2026 me projekte të reja solare (si 95 MW i aprovuar për Select Energy) dhe era (si 600 MW në Tropojë nga CWP Europe), duke forcuar bazën e rritjes afatgjatë.
Stabiliteti financiar forcohet ndjeshëm falë neutralizimit të premiumit të rrezikut valutor. Në një ekonomi me euroizim të lartë, kjo ul presionin mbi bankat dhe lejon që kredia të vazhdojë të rritet me ritme solide (mbi 11-12% në 2025, pa shenja tensioni), duke mbështetur konsumatorët dhe bizneset pa rritje të panevojshme të kostove të huamarrjes.
Së fundi, ekonomia bëhet më rezistente ndaj shokëve globale. Në 2026, me rritje të projeksionuar të PBB-së rreth 3.5-3.6% (sipas IMF-së që parashikon 3.6%, World Bank 3.5%, dhe EBRD në linjë të ngjashme), inflacion në rreth 2.8-3% (duke arritur objektivin gradualisht), deficit të llogarisë korrente rreth 2.8-3.5% të PBB-së, dhe rezervat që mbeten të forta (mbi 7 muaj importe), politika e integruar lejon që vendi të përballojë turbullirat pa recesion apo subvencione masive që rëndojnë buxhetin.
Edhe rreziqet specifike si thatësirat që prekin hidroenergjinë kompensohet nga ekspansioni i shpejtë i solarit dhe erës (me disa qindra MW të rinj të aprovuar apo në ndërtim gjatë 2025-2026), duke siguruar furnizim më të qëndrueshëm dhe duke mbajtur Shqipërinë në rrugën drejt statusit të hub-it rajonal energjetik. Në thelb, kjo paradigmë e re jo vetëm mbron nga pasiguritë e sotme, por krijon themelet për një rritje më të qëndrueshme dhe inkluzive në vitet në vijim.
Në konkluzion, deri në fund të 2025 Shqipëria ka konsoliduar pozicionin si eksportuese energjie, ku nafta ofron inflow, dhe energjitë e rinovueshme sigurojnë qëndrueshmëri dhe pavarësi.
Por ky sukses e bën ndryshimin paradigmatik jo vetëm të dëshirueshëm, por të domosdoshëm.
Nga një politikë tradicionale reaktive (peg informal, subvencione të gjera, reagim pasiv) drejt një qasjeje aktive, integruese, ku monedha, kursi dhe NFA-ja shërbejnë si instrumente strategjike për stabilitet makroekonomik dhe financiar.
Kjo në analizën tonë është një nevojë strategjike për një Shqipëri që po transformohet në hub energjetik rajonal, duke siguruar rritje të qëndrueshme, mirëqenie më të lartë dhe rezistencë ndaj turbullirave globale në 2026 e më tej. Banka e Shqipërisë, me ndërhyrjet e saj të suksesshme në 2025, ka hedhur bazat dhe tani duhet ta institucionalizojë këtë si paradigmë të re.
