Redaksia ACQJ
Në fillimet e saj, inteligjenca artificiale në redaksi dukej si një lodër e teknologjisë, një ndihmës i heshtur që mund të kryente disa punë të mërzitshme dhe të përsëritura. Por sot, ajo po bëhet pjesë e pandashme e makinës editoriale, duke ndryshuar mënyrën se si mbledhim, shkruajmë dhe shpërndajmë lajmet. Dhe pyetja nuk është më nëse do ta përdorim, por se si do ta përdorim, por dhe me çfarë çmimi.
Në Gjermani, portali EXPRESS.de “punësoi” një gazetare virtuale të quajtur Klara Indernach, e fuqizuar nga AI, e cila prodhon artikuj të etiketuar qartë si të gjeneruar nga makina, me foto-profil të krijuar nga Midjourney dhe me rishikim të detyrueshëm nga redaktorë njerëzorë për saktësi. Klara tashmë kontribuon rreth 11% të artikujve dhe në periudhat e ngarkuara ka ndihmuar në rritjen e trafikut me 8–12%, ndërsa titujt e optimizuar nga AI kanë rritur klikimet me 50–80%. Rezultate të tilla duken si ëndrra për çdo redaksi që lufton për klikime, por ato ngrejnë edhe një pyetje të fortë: çfarë ndodh kur shpejtësia e prodhimit tejkalon kujdesin për të vërtetën?
Magjia e efikasitetit dhe ana e padukshme e medaljes
Mbështetësit e teknologjisë thonë se AI nuk e zëvendëson gazetarinë, por e fuqizon atë. Mjetet e transkriptimit e kthejnë një intervistë njëorëshe në tekst brenda minutave. Algoritmet analizojnë të dhëna të mëdha, raporte financiare apo trende në rrjetet sociale, duke zbuluar modele që mund të shndërrohen në histori me impakt. The Times of London ka zhvilluar JAMES, një shërbëtor dixhital që përshtat buletinet sipas zakoneve të lexuesve, ndërsa Clarín në Argjentinë ka UalterAI, që e ofron të njëjtin artikull në disa formate, nga versioni i shkurtuar deri tek pika kryesore.
Edhe në Shqipëri, disa redaksi të vogla po eksperimentojnë në heshtje me mjete AI për përkthime, përmbledhje lajmesh dhe gjenerim të versioneve “SEO-friendly” të artikujve.
“Format më të zakonshme të përdorura nue redaksitë shqiptare lidhen me platformat e përpunimit dhe prodhimit të tekstit, kryesisht ChatGPT dhe Perplexity, të cilat përdoren për funksione bazike si përmbledhja dhe riorganizimi i materialeve. Në disa raste këto mjete janë të integruara edhe në sistemet e menaxhimit të përmbajtjes si WordPress, duke i lejuar gazetarët t’i përdorin drejtpërdrejt nga aty. Përtej kësaj, ka edhe përdorime më të kufizuara të programeve për prodhimin e imazheve ose titrave,” shprehet Emirjon Senja, gazetar dhe studiues në fushën e medias.
Por aty ku efikasiteti ngre shpejt koston e prodhimit, po aq shpejt shfaqet rreziku i gabimit. Modelet gjenerative nuk kuptojnë vërtet përmbajtjen; ato janë mjeshtër të gjuhës, jo të së vërtetës. Rasti i portalit CNET është një nga rastet që çdo redaksi duhet të ketë makth që e mban zgjuar gjatë natës. Dhjetëra artikuj të gjeneruar nga AI rezultuan me 41 korrigjime madhore për shkak të pasaktësive.
“Duke parë përdorimin e limituar që po sheh në redaksitë shqiptare AI, rreziku kryesor është uniformizimi i përmbajtjes. Një tekst i krijuar nga ChatGPT publikohet online, më pas merret nga gazetarë të tjerë, riformulohet sërish me të njëjtin mjet dhe publikohet përsëri në portale të tjera. Pas disa muajsh, kur dikush kërkon në motorët e kërkimit për të njëjtën temë, përballet me të njëjtin material të riprodhuar pafund. Në këtë mënyrë, audienca ekspozohet ndaj përmbajtjes së njëjtë pa diversitet. Një tjetër rrezik lidhet me mungesën e verifikimit: shpesh gazetarët nuk kontrollojnë informacionin e prodhuar nga AI, duke i hapur rrugë paragjykimeve dhe dezinformimit, i cili me ndihmën e teknologjisë shpërndahet edhe më shpejt,”paralajmëron Senja.
Por rreziqet e mbështetjes së tepër ne AI nuk limitohen me kaq.
Halucinacionet, dezinformimi dhe humbja e besimit
Në zhargonin e redaksive, “halucinim” nuk ka lidhje me artin apo krijimtarinë. Është termi që përshkruan aftësinë e AI për të shpikur “fakte” që tingëllojnë plotësisht të besueshme, por janë të pavërteta. Dhe kur këto futen në një artikull të publikuar, dëmi është dyfish: publiku merr informacion të gabuar dhe besimi tek media gërryhet.
Edhe më e rrezikshme është arma e re e dezinformimit, “deepfake”. Në fillim të vitit 2024, një gazetar i France 24 u shënjestrua me një video të manipuluar që imitoi zërin e tij dhe ndryshoi titullin e një raporti. Lajmi i rremë u përhap para se të mund të demantohej, duke i shkaktuar dëme serioze reputacionit.
Personalizimi, “dhomat e jehonës” dhe presioni financiar
Një tjetër premtim i madh i AI është personalizimi i përmbajtjes, lajme të përshtatura sipas interesave të secilit lexues. Është një armë e fuqishme për të rritur angazhimin, por ka dhe një efekt anësor të rrezikshëm: krijimin e “dhomave të jehonës” ku lexuesi sheh vetëm lajme që përputhen me bindjet e tij. Kjo e copëzon diskursin publik dhe dobëson rolin e medias si hapësirë e përbashkët informimi. Në Shqipëri, ku polarizimi politik është tashmë ekstrem, përdorimi i algoritmeve të tillë pa kujdes mund të nxisë edhe më shumë ndarjen e publikut, përtej edhe perceptiomit aktual në të cilin mediat janë të ndara në llogore politike të konsoliduara.
Po ashtu, kriza financiare e medias tradicionale është një nga shtysat kryesore drejt automatizimit. Redaksitë që humbin gazetarë për shkak të pamundësisë për ti paguara ata, por edhe duke e parë automatizimin si një formë minimizimi të kostove, mund të joshen të zëvendësojnë një pjesë të stafit me teknologji. Por shembujt si ai i Microsoft, që në 2020 zëvendësoi kuratorët e MSN me AI dhe publikoi lajme të pasakta e ofenduese, vërtetojnë se kursimi afatshkurtër mund të kthehet në humbje afatgjatë.
Modelet hibride, ku AI merret me punët rutinë dhe gazetarët me punën që kërkon gjykim, duket se janë rruga më e mençur. Le Monde përdor AI për përkthime, por çdo tekst kalon nga syri i një redaktori. Sepse “syri njerëzor” është ai që dallon një lajm të mirë nga një tekst i thjeshtë i gjeneruar.
Rregullat “po çalojnë” kundrejt hapit të teknologjisë
Ndërkohë që AI po integrohet me shpejtësi, rregullat etike dhe ligjore ecin me hapa të ngadaltë. Paris Charter on Journalism and AIpropozon parime të qarta, mbikëqyrje njerëzore, transparencë, saktësi dhe mbrojtje të të drejtave të autorit. Agjencitë e mëdha si AP dhe Reuters po bëjnë marrëveshje me zhvilluesit e AI për përdorimin e përmbajtjes së tyre. BE ka miratuar Aktin e Inteligjencës Artificiale, që kërkon shënimin e përmbajtjes së gjeneruar nga AI dhe po diskuton standarde për informacionet zgjedhore. Në Shqipëri, përtej faktit që nuk ka një kuadër ligjor që të rregullojë media si fuseh apo koncept, as kodi i etikës nuk përfshin ende udhëzime të qarta për AI, pavarësisht se në kohët e fundit përpjekje janë duke u bërë që parashikime të tilla të përfshihen në të.
“Përdorimi i kujdesshëm dhe i përgjegjshëm është thelbësor. Gazetarët duhet të njohin si potencialin, ashtu edhe rreziqet e inteligjencës artificiale, dhe të verifikojnë çdo informacion që prodhohet. Kjo nënkupton që bashkë me përmbajtjen të kërkohet gjithmonë burimi ose referenca, në mënyrë që të jetë i kontrollueshëm. Vetëm kështu AI mund të shërbejë si ndihmë për gazetarinë, jo si burim i rrezikut,” nënvizon Emirjon Senja.
E vërteta është se AI nuk është as shpëtimtare, as kërcënim fatal, është një mjet. Një redaksi që e sheh AI si “gazetar praktike” të përhershëm, që bën punët e përsëritura por që nuk del kurrë në terren, do të përfitojë nga shpejtësia dhe volumi pa sakrifikuar cilësinë. Por kjo kërkon tre gjëra të panegociueshme: transparencë, lexuesi duhet të dijë kur AI ka kontribuar në përmbajtje), mbikëqyrje njerëzore, asnjë tekst nuk duhet të publikohet pa kontroll editorial dhe politika publike dhe të brendshme që përcaktojnë kufijtë e përdorimit të saj. /ACQJ
