Duke parë fasadën e Downtown One në Tiranë, mund të dallohet skica e hartës së Shqipërisë. E projektuar nga firma holandeze MVRDV, ndërtesa përmban blloqe të spikatura të rregulluara si një pazëll Tetris. Ditën e Vitit të Ri, kjo hartë ndizet. Me 150 metra lartësi, ajo është ndërtesa më e lartë në kryeqytetin shqiptar.
“Doja ta quaja Albi, por zhvilluesit preferuan Downtown One”, thotë arkitekti i saj, Winy Maas. Ajo që është ndërtuar sot në kryeqytetin shqiptar është çdo gjë tjetër veçse konvencionale: horizonti është i shënuar nga silueta të guximshme, të sigurta, të ngjyrosura me një prekje çmendurie. Ashtu si Kulla Bond, e projektuar nga firma portugeze OODA, një ndërtesë betoni që përkulet paksa si këmba e një balerini në një lartësi prej pesëdhjetë katesh.
Shqipëria po përjeton një bum të tillë sa rrallë mund të gjesh një firmë arkitekturore që nuk po punon për një projekt atje. BIG, Kengo Kuma, Stefano Boeri Architetti: të gjithë janë përgjigjur.
Boeri po projekton një Pyll Vertikal në Tiranë: një kullë në fasadën e së cilës strehohen më shumë se 140 pemë. Firma belge 51N4E ka ridizenjuar sheshin Skënderbej, ku ndodhet Muzeu Kombëtar dhe Teatri i Operas. Në Tiranë, e ardhmja është në krijim.
Ndryshe nga qytetet e tjera perëndimore me peizazhet e tyre urbane uniforme, Tirana fokusohet tek origjinaliteti. “Kjo është për shkak të mungesës së burokracisë,” shpjegon Beat Huesler nga Oppenheim Architecture, e cila ka rreth 30 projekte në vend, duke përfshirë Muzeun Besa në Tiranë. “Kur filluam katër vjet më parë, ishim ndër të parët. Sot është çmenduri, veçanërisht në gjashtë muajt e fundit: skena ka ndryshuar plotësisht.”
Një tjetër shpjegim për këtë guxim: figura e kryeministrit Edi Rama, ish-piktori dhe basketbollisti. “Roli i tij është themelor,” pohon Huesler. Maas konfirmon: “Misioni i Ramës? Të vendoset Shqipëria në hartë nëpërmjet arkitekturës”. Rrokaqiejt si manifeste, me linja madhështore dhe vëllime vizionare.
Ky evolucion nisi në vitin 2000, kur Rama u zgjodh kryetar i Bashkisë së Tiranës. Me një goditje të stilolapsit, shufrat gri morën një ngjyrë – portokalli e ndezur ose blu e kaltër – duke e shndërruar betonin stalinist në një kanavacë për afresket kubiste.
Ndërsa vendet e tjera evropiane të kolonizuara nga sovjetikët po rrënonin ndërtesat megalomane tipike të kësaj ideologjie, Tirana zgjodhi të çlirohej nga e kaluara e saj diktatoriale në një mënyrë tjetër. “Nuk mund ta krahasosh Ramën me liderët e tjerë europianë”, thotë Huesler. “Ai mendon ndryshe dhe e kupton shumë mirë rolin që mund të luajë arkitektura. Ai gjithashtu e di se njohuritë nuk janë ende atje,” shton ai. “Kështu që ai ftoi firmat ndërkombëtare të punojnë për të ardhmen estetike të vendit.”
Arkitekturë provokuese
MVRDV me qendër në Roterdam është një nga emrat e mëdhenj me të cilët Edi Rama është afruar. “Ai mori pjesë në një nga konferencat tona dhe më pyeti nëse e njihja Shqipërinë”, thotë Maas. “Menjëherë pas kësaj, mora një avion dhe vizitova vendin për herë të parë. Kjo ishte 20 vjet më parë, dhe askush nuk donte të ndërtonte atje; sot, të gjithë duan të jenë atje.”
Kjo valë arkitekturore shqiptare e emocionon Maas. “Është një laborator i madh. Një vend si një tabelë vizatimi për të ardhmen. Këtu, çdo gjë duket e mundur. Në vendin tonë, është e rrallë të vendosësh kolektivisht dhe shpejt për gjëra të mëdha, si një linjë treni me shpejtësi të lartë apo një park kombëtar. Sistemeve tona po u mbaron avulli nën peshën e kompromiseve politike dhe parimit të parandalimit. Dhe ndërkohë që Shqipëria ecën me shpejtësi përpara.”
Tirana, dikur gri dhe e izoluar, është kthyer në një vitrinë të arkitekturës vizionare. Kjo metamorfozë simbolizon rilindjen e vendit, e cila filloi rreth pesëmbëdhjetë vjet më parë.
Shqipëria, prej shumë kohësh nën zgjedhën e diktatorit komunist Enver Hoxha – u mbiquajtur Koreja e Veriut e Ballkanit – mbajti zgjedhjet e para demokratike në vitin 1991. Që atëherë, ajo ka punuar pa u lodhur për t’u bërë një anëtare e plotë e Evropës. Arkitektët e përkthejnë këtë kalim nga diktatura në shoqërinë liberale në forma të gëzueshme dhe optimiste.
Shtëpi të vogla shumëngjyrëshe
Një shembull kryesor: Piramida e Tiranës. “Ajo u ndërtua për t’u bërë mauzoleumi i diktatorit Hoxha”, shpjegon Maas. “Kemi mundur ta rikonfigurojmë si qendër kulturore”. MVRDV shtoi shkallët duke i lejuar vizitorët t’i ngjiten ndërtesës. “Unë e quaj atë “Si të kapërcejmë”, sepse ne po ecim në të kaluarën për të parë nga e ardhmja.”
Sot, kjo piramidë e rinovuar është një platformë me shumë qëllime e hapur për të gjithë. Maas e ka mbushur me vila shumëngjyrëshe që strehojnë klasa, akomodime turistike dhe biznese fillestare. “Ngjyrat janë simbolike në një vend që po kalon një tranzicion të përshpejtuar demokratik dhe po bëhet gjithnjë e më i hapur dhe tolerant,” shpjegon Maas. “Ngjyra ka qenë prej kohësh hobi i kryeministrit: E kam parë duke pikturuar fasadat me sytë e mi”.
“E kaluara luan një rol themelor,” konfirmon Huesler d’Oppenheim, i cili hapi një agjenci në Shqipëri. “Shqiptarët u shtypën për një kohë shumë të gjatë dhe sot më në fund janë të lirë. Ata duan të kompensojnë gjithçka që u është privuar. Ky vend, i izoluar prej kohësh nga pjesa tjetër e Evropës, është një xhevahir i Ballkanit dhe më në fund është në radar. Ata nuk do ta lënë këtë mundësi t’u kalojë.”
Sipas Huesler, shqiptarët po evoluojnë me ritme të shpejta. “Ata janë të rinj dhe plot energji. Dhjetë vjet më parë, gastronomia pothuajse nuk ekzistonte; sot, Shqipëria është një destinacion popullor për adhuruesit e ushqimit. Aty ku vendeve të tjera u duhen pesëdhjetë vjet për të rishpikur veten, këtu gjejmë një brez kuzhinierësh të rinj të talentuar që u shfaqën pothuajse brenda natës.”
Maldivet e Evropës
Tirana është e mbushur me ambicie dhe ky moment po përhapet në të gjithë vendin. Ajo që nisi në kryeqytet po përhapet si një valë arkitekture “neoshqiptarizuese” në të gjithë vendin. Vendi nuk po e kufizon bumin e tij në arkitekturë: në vitin 2024, ai mirëpriti 11.7 milionë turistë, një rritje prej 15% krahasuar me vitin e kaluar, sipas The Albanian Times. Plazhet e saj të kaltra quhen ndonjëherë “Maldivet e Evropës”.
Neë York Times kohët e fundit e quajti atë “parajsën e ardhshme të përballueshme”. Dhe me hapjen e ardhshme të Aeroportit të Vlorës në bregdet, ky numër pritet vetëm të rritet.
Vlora është një vendpushim bregdetar i kërkuar, ku resortet e nivelit të lartë po mbijnë si kërpudha. Dhërmiu, rreth 40 kilometra larg, tërheq edhe udhëtarët e klasit të lartë. Projekti Red Sol Resort, një kompleks i projektuar nga firma arkitekturore Ricardo Bofill Taller de Arquitectura, tashmë po gjeneron shumë bujë sepse kujton Muralla Roja të famshme, që ndodhet në Calpe, Spanjë.
Nga një distancë, struktura gjeometrike duket se noton mbi peizazh. Shkallët e jashtme spirale, tarracat në çati dhe vendkalimet formojnë një labirint elegant. Në krye, ju mund të admironi blunë e shkëlqyeshme të detit Jon.
Kjo furi ngre disa pyetje. Në cilën pikë emocioni kthehet në mbiturizëm? A ka hapësirë të mjaftueshme për të gjithë këto rrokaqiej? A rrezikon ky moment krijues të dalë nga binarët? A po i kushtojnë vëmendje të mjaftueshme ADN-së vendase agjencitë ndërkombëtare të ngarkuara me shpikjen e një gjuhe arkitekturore specifike për Shqipërinë? A është kjo një ringjallje apo “Lindja e Egër” e arkitekturës? Dhe po ata që mbeten pas?
Maas cilëson: “Vendi po ecën përpara me shpejtësi marramendëse. Ekonomia po rritet, klasa e mesme po lulëzon dhe privatizimet po shumëfishohen. Pas vitesh planifikimi të detyruar, shqiptarët preferojnë të mos shqetësohen për planet e përdorimit të tokës bregdetare ose ligjet e ujërave të zeza. Kjo është Albania 2.0, por ne duhet të synojmë tashmë versionin 2.1, cdo gjë po ecën aq shpejt sa që do të ketë padyshim edhe gabime për shkak të këtij dinamizmi.”
Huesler pajtohet: “Disa projekte më lënë të hutuar: një e përditshme kryesore vendosi një titull “Arkitektura e çmendur në Shqipëri”. Nuk më pëlqen kjo fjalë, por ka disa të vërteta në të: jo gjithçka që tërheq vëmendjen është domosdoshmërisht e menduar mirë dhe ky entuziazëm mund të jetë sipërfaqësor. Konteksti mbetet thelbësor: një ndërtesë duhet të përshtatet me mjedisin. Nuk janë fasadat që duhet të shkëlqejnë, por vendi. Ylli është Shqipëria, jo ndërtesat dhe aq më pak arkitektët”. L’Echo–Kapitali
