Konsumi i duhanit vazhdon të rëndojë ndjeshëm në xhepat e shqiptarëve.
Sipas një studimi të publikuar nga “Development Solutions Associates”, në bashkëpunim me Universitetin “John Hopkins” të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, rezulton se nga konsumi i duhanit rreth 13 mijë familje shqiptare (me rreth 60 mijë anëtarë, përfshirë mbi 10 mijë fëmijë) rrezikojnë të bien nën vijën e varfërisë, ndërsa varfëria thellohet edhe më shumë te familjet që tashmë janë në vështirësi ekonomike.
Studimi tregon gjithashtu se shumë familje heqin dorë nga ushqime esenciale, arsimi dhe mallra të tjera të domosdoshme, për të vijuar konsumin e duhanit.
Ky studim është realizuar nga studiuesit Drini Imami dhe Elvina Merkaj, ndërsa gjetjet e tij u prezantuan këtë javë në Shkup, Maqedonia e Veriut, gjatë një tryeze rajonale me pjesëmarrjen e politikëbërësve, ekspertëve, studiuesve dhe medias.
Studimi me titull “Ndikimi i rritjes së taksave mbi duhanin në konsum, të ardhurat tatimore dhe vdekjet e parakohshme në Shqipëri”, tregon se një rritje e akcizës së duhanit në Shqipëri do të nxiste uljen e konsumit, duke sjellë reduktim të shpenzimeve ekonomike si për duhanin, ashtu edhe për trajtimin e problemeve shëndetësore që shkakton ai.
“Konsumi i duhanit mbetet një nga sfidat më të mëdha për shëndetin publik në Shqipëri, duke shkaktuar mijëra vdekje të parakohshme çdo vit dhe duke rritur ndjeshëm barrën financiare mbi sistemin shëndetësor publik dhe buxhetet familjare. Politikat fiskale, veçanërisht rritja e akcizës mbi produktet e duhanit, janë ndër mjetet më efektive për të ulur konsumin dhe për të përmirësuar rezultatet shëndetësore”, u shpreh prof. Drini Imami.
Sipas tij, rezultatet e analizës tregojnë se niveli më i lartë i akcizës çon në një ulje të ndjeshme të numrit të vdekjeve të parakohshme të lidhura me duhanin.
Sipas studimit, shpenzimet vjetore për duhan në Shqipëri arrijnë në 223 milionë lekë (rreth 26 milionë USD), ndërsa Fondi i Sigurimeve të Detyrueshme të Kujdesit Shëndetësor (FSDKSH) mbulon rreth 11,2 miliardë lekë (120 milionë USD) çdo vit për trajtimin e sëmundjeve të lidhura me duhanin.
“Aplikimi i një rritjeje më të madhe të akcizës, në nivel dyshifror, rezulton në ulje të dukshme të numrit të vdekjeve. Kjo konfirmon përvojat ndërkombëtare se ndërhyrjet fiskale të forta janë të domosdoshme për të arritur rezultate të prekshme në shëndetin publik dhe për të shpëtuar mijëra jetë në afat të mesëm e të gjatë”, vijoi Imami.
“Analiza e ndikimit mbi shpenzimet publike shëndetësore tregon se rritja e akcizës sjell kursime të ndjeshme për sistemin shëndetësor. Një skenar më ambicioz rritjeje akcize shoqërohet me një rënie të ndjeshme të shpenzimeve publike deri në vitin 2030, si rezultat i reduktimit të rasteve të sëmundjeve të lidhura me duhanin”, shtoi ai.
“Një tjetër përfitim i rëndësishëm i rritjes së akcizës reflektohet në uljen e shpenzimeve direkte të familjeve për kujdes shëndetësor. Me më pak raste sëmundjesh të shkaktuara nga duhani, familjet përballen me më pak kosto për trajtime dhe ilaçe, çka përmirëson mirëqenien e tyre financiare. Skenari me rritje më të lartë të akcizës (p.sh. 15%) demonstron uljen më të madhe të këtyre shpenzimeve, duke theksuar përfitimet socio-ekonomike të politikave fiskale të orientuara drejt shëndetit publik”, nënvizoi Imami.
Gjatë tryezës së zhvilluar në Maqedoninë e Veriut, studiues nga vendet e rajonit prezantuan gjithashtu gjetjet e tyre lidhur me këtë çështje.
Tamara Mijovic Spasova theksoi se në Maqedoninë e Veriut “duhanpirësit kursejnë nga ushqimi për të blerë duhan. 10% e buxhetit të familjeve, i parashikuar për produkte esenciale, shkon për duhan”.
Ajo shtoi se një ndër problematikat më të mëdha të evidentuara është nisja e duhanpirjes në moshë shumë të re.
“Mesatarja e fillimit të duhanit në Maqedoninë e Veriut është 13,5 vjeç. 74% e të rinjve që nisin duhanin janë 13 vjeç, ndërsa 78,2% e tyre deklarojnë se nuk janë penguar në blerjen e cigares në dyqane, çka tregon se ligji nuk po zbatohet”, u shpreh Spasova.
Ndërkohë, Vesna Janevska, ministre e Arsimit dhe Shkencës në RMV, u shpreh se është nisur përmes kurrikulave të reja edukimi i nxënësve të shkollave të mesme për rreziqet e duhanpirjes.
“Ne kemi përgatitur materiale për mësuesit, për t’u mësuar fëmijëve pasojat e duhanpirjes, dëmet në shëndet dhe ndikimin në ekonominë e tyre personale. Në gjimnaze, përtej programeve që lidhen me parandalimin e dhunës dhe diskriminimit, kemi shtuar temat që trajtojnë problematikat e alkoolit, duhanit dhe drogave.
Së bashku me Byronë e Edukimit kemi ngritur një grup pune për të ndërtuar politika efektive në luftën kundër drogës, alkoolit dhe duhanpirjes”, theksoi Janevska.
Nga ana e saj, Ana Cernisova, përfaqësuese e UNDP, tha se Maqedonia e Veriut ka numrin më të lartë të vdekjeve nga sëmundjet e lidhura me duhanin në Europë. Sipas Institutit të Shëndetit Publik, rreth 44% e të rriturve në RMV janë duhanpirës. “Duke përmirësuar politikat tona, këto shifra mund të bien ndjeshëm, duke reduktuar edhe pasojat negative të konsumit të duhanit”, theksoi ajo.
Në Bosnjë e Hercegovinë, problematikë mbetet evazioni fiskal. Dragan Gligorić, nga Universiteti i Banja Lukës, tha se 8,72% e duhanpirësve konsumojnë marka ilegale.
“Kjo shifër ka rënë gjatë pesë viteve të fundit. Bosnja renditet ndër 50 vendet me nivelin më të lartë të duhanpirjes në botë. Duhanpirësit përbëjnë 42,9% të popullsisë, ish-duhanpirësit 5,3%, ndërsa 51,6% nuk kanë konsumuar kurrë duhan”, tha ai.
Ndërkohë, në Malin e Zi janë shënuar rezultate inkurajuese në luftën kundër duhanpirjes.
“Rritja e taksës mbi duhanin ka sjellë uljen e konsumit nga 40,7% në vitin 2019 në 38% në vitin 2022. Zonat rurale mbeten më problematike me 43,2% të konsumit, kundrejt 36,3% në zonat urbane. Mesatarisht, një duhanpirës konsumon 20 cigare në ditë. Familjet me të ardhura të ulëta shpenzojnë 5,6% të buxhetit të tyre për duhan. Vërehet gjithashtu një kalim nga duhani tradicional drejt cigareve elektronike”, deklaroi Marjana Cizmovic, nga Institute for Socio-Economic Analysis (ISEA).
