Inteligjenca Artificiale nuk është më një zhvillim eksperimental në gazetari, por një komponent aktiv i procesit editorial në shumë vende të botës, duke ndikuar jo vetëm në mënyrën se si prodhohet lajmi, por edhe n se si ai strukturohet, shpërndahet dhe konsumohet nga audienca.
Në Shqipëri, ajo ka hyrë në mënyrë të heshtur dhe shpesh e shoqëruar me një lloj hipokrizie profesionale mes gazetarëve, ku përdorimi i saj është i përhapur në praktikë, por jo gjithmonë pranohet hapur si pjesë e procesit të punës.
Ky adoptim i shpejtë nuk është shoqëruar me rregullim institucional, me politika të brendshme të qarta apo me një integrim të strukturuar në praktikën redaksionale, duke krijuar një hendek të dukshëm midis përdorimit real, që në shumë raste është masiv, dhe mungesës së kritereve formale nga redaksitë, një hendek që përbën sot një nga sfidat më të rëndësishme për cilësinë dhe besueshmërinë e medias shqiptare në fazën aktuale të transformimit digjital.
Megjithatë, përpjekjet për të formalizuar përdorimin e inteligjencës artificiale kanë nisur të marrin formë edhe në vendin tonë, ku Instituti Shqiptar i Medias ka përgatitur një udhëzues për përdorimin etik të AI në redaksi, me synimin për të rregulluar mënyrën se si gazetarët dhe redaksitë përdorin këto mjete, duke ofruar njëkohësisht shembuj praktikë nga përvoja europiane dhe duke vendosur disa standarde minimale për integrimin e saj në praktikën editoriale.
Në nivel global, përdorimi i AI në gazetari është bërë tashmë i përhapur dhe i dokumentuar gjerësisht nga studime ndërkombëtare, si raporti “Generating Change” i JournalismAI, i cili tregon se redaksitë në dhjetëra vende përdorin inteligjencën artificiale për analiza të të dhënave, përmbledhje materialesh, transkriptime, përkthime, sugjerime titujsh dhe automatizim të proceseve rutinë, duke e bërë atë një pjesë integrale të operacioneve të përditshme editoriale.
Por, ky përdorim nuk është homogjen dhe shpesh mbetet i pabarabartë dhe i paformalizuar, pasi një pjesë e madhe e redaksive e adoptojnë teknologjinë pa ndërtuar paralelisht mekanizmat e nevojshëm për kontrollin dhe rregullimin e saj.
Një raport i Thomson Reuters Foundation mbi gazetarinë në epokën e AI tregon se mbi 80 për qind e gazetarëve përdorin këto mjete në punën e tyre, ndërsa shumica e redaksive nuk kanë politika të miratuara për përdorimin e tyre, duke konfirmuar se teknologjia po adoptohet më shpejt se sa po rregullohet.
Kjo tendencë globale reflektohet në mënyrë edhe më të theksuar në redaksitë shqiptare, ku inteligjenca artificiale përdoret kryesisht në mënyrë individuale, si një mjet ndihmës për të përshpejtuar procesin e prodhimit të përmbajtjes, ndërkohë që mungon një kuadër i përbashkët që përcakton standardet e përdorimit të saj.
Nga bisedat me gazetarë dhe redaktorë kuptohet se AI përdoret për përkthime, përmbledhje, strukturim tekstesh dhe gjenerim idesh, por ky përdorim zhvillohet në mënyrë spontane dhe jo si pjesë e një politike të koordinuar redaksionale, duke krijuar një situatë ku ajo është prezente në çdo hallkë të procesit gazetaresk, por njëkohësisht mbetet jashtë kontrollit të drejtpërdrejtë institucional.
Ky përdorim informal nuk është rastësor, por lidhet ngushtë me natyrën e transformimit digjital të medias, ku presioni për shpejtësi, për prodhim të vazhdueshëm dhe për konkurrencë për vëmendje i shtyn gazetarët drejt zgjidhjeve teknologjike të menjëhershme, të cilat shpesh implementohen pa reflektim të thelluar mbi pasojat e tyre.
Inteligjenca artificiale, në këtë kuptim, ofron një avantazh të dukshëm në efikasitet, pasi redukton kohën e përpunimit dhe lehtëson ndjeshëm ngarkesën e punës, por pikërisht kjo lehtësi e përdorimit e bën atë të rrezikshme kur nuk shoqërohet me mekanizma shtesë kontrolli dhe verifikimi.
Literatura akademike e trajton këtë fenomen si një tension të vazhdueshëm midis logjikës së efikasitetit dhe asaj të etikës, duke theksuar se teknologjia shpesh zhvillohet nën presionin e optimizimit dhe komercializimit, ndërsa dimensionet etike si transparenca, drejtësia dhe llogaridhënia mbeten të nën-integruara.
Në praktikë, kjo do të thotë se redaksitë mund të adoptojnë teknologjinë për të prodhuar më shpejt dhe më shumë përmbajtje, pa ndërtuar paralelisht strukturat që garantojnë cilësinë dhe përgjegjësinë editoriale.
Një nga problemet kryesore që lind në këtë situatë është mungesa e politikave editoriale të dedikuara për përdorimin e AI, një boshllëk që e bën procesin editorial të paqartë dhe të fragmentuar.
Udhëzimi i Institutit Shqiptar të Medias thekson se redaksitë duhet të përcaktojnë qartë se cilat mjete përdoren, për çfarë qëllimesh dhe kush mban përgjegjësi për përdorimin e tyre.
Në mungesë të këtyre rregullave, nuk përcaktohet qartë kur lejohet përdorimi i AI, çfarë niveli verifikimi kërkohet dhe si duhet trajtuar përmbajtja e gjeneruar nga algoritmet, duke krijuar një zonë gri në përgjegjësinë editoriale.
Kjo zonë gri bëhet veçanërisht problematike kur një tekst prodhohet pjesërisht nga një sistem AI dhe pjesërisht nga një gazetar, pasi bëhet e paqartë se kush mban përgjegjësi për saktësinë, kontekstin dhe përmbajtjen e tij, një dilemë që literatura e fundit e identifikon si një nga sfidat kryesore strukturore të gazetarisë moderne.
Në mungesë të një modeli të qartë ku vendimmarrja mbetet në dorën e gazetarit, ekziston rreziku që algoritmet të marrin një rol më të madh sesa duhet në formësimin e përmbajtjes.
Rreziqet që lidhen me këtë situatë janë të shumanshme dhe të ndërlidhura, duke filluar me pasaktësinë, e cila është një nga problemet më të dukshme të inteligjencës artificiale gjenerative. Modelet mund të prodhojnë përmbajtje që duket koherente dhe bindëse, por që përmban gabime faktike, një fenomen i njohur si halucinacionet e AI, të cilat në kontekstin e gazetarisë mund të çojë në publikimin e informacionit të pavërtetë.
Pikërisht për këtë arsye, organizata si UNESCO theksojnë se mbikëqyrja njerëzore është e domosdoshme sa herë që përdoret AI, pasi saktësia dhe kredibiliteti mbeten thelbësore për funksionimin e medias.
Një rrezik tjetër lidhet me paragjykimin algoritmik, pasi sistemet e inteligjencës artificiale trajnohen mbi të dhëna ekzistuese dhe kanë tendencë të reflektojnë dhe përforcojnë paragjykimet që gjenden në këto të dhëna, duke ndikuar në mënyrën se si strukturohen narrativat dhe cilat tema marrin prioritet.
Në këtë mënyrë, AI mund të ndikojë në mënyrë të padukshme në përfaqësimin e realitetit, duke margjinalizuar perspektiva të caktuara dhe duke përforcuar të tjera.
Po aq i rëndësishëm është edhe rreziku i deformimit të realitetit informativ, pasi algoritmet janë të ndërtuara për të maksimizuar angazhimin dhe jo për të garantuar vlerë publike, çka i shtyn ato të favorizojnë përmbajtje që prodhon reagime emocionale dhe sensacionalizëm.
Në një mjedis mediatik si ai shqiptar, ku kontrolli është i ulët dhe konkurrenca për klikime është e lartë, ky efekt mund të jetë edhe më i theksuar, duke ndikuar drejtpërdrejt në cilësinë e raportimit.
Një dimension tjetër kritik lidhet me besimin e publikut, pasi mungesa e transparencës mbi përdorimin e AI krijon pasiguri dhe skepticizëm te audienca, e cila nuk është gjithmonë në gjendje të dallojë nëse përmbajtja është prodhuar nga një gazetar apo nga një sistem AI.
Studimet e Reuters Institute tregojnë se publiku ka shqetësime reale mbi përdorimin e AI në gazetari, veçanërisht në lidhje me saktësinë dhe mbikëqyrjen njerëzore, duke e bërë transparencën një element kyç për ruajtjen e besimit.
Rrjedhimisht, transparenca nuk është thjesht një kërkesë etike, por një kusht thelbësor për funksionimin e medias si burim i besueshëm informacioni, ndërkohë që manualet dhe udhëzimet ekzistuese theksojnë se çdo përmbajtje e prodhuar me ndihmën e AI duhet të kalojë përmes verifikimit njerëzor dhe të shoqërohet me informim të qartë për publikun.
Një nga paradokset më të mëdha të këtij transformimi është fakti se AI po adoptohet me shpejtësi, ndërkohë që kuptimi i saj mbetet i kufizuar, pasi shumë gazetarë përdorin këto mjete pa një trajnim të strukturuar dhe pa një ndërgjegjësim të plotë mbi kufizimet e tyre.
Ky hendek midis përdorimit dhe të kuptuarit qartësisht se çfarë është dhe bën AI, e bën teknologjinë më të rrezikshme, pasi ajo përdoret si një burim i besueshëm, edhe kur nuk është i tillë.
Në rastin shqiptar, ky paradoks përforcohet nga struktura e tregut mediatik, ku burimet janë të kufizuara dhe presioni për prodhim të shpejtë është i lartë, duke e shtyrë përdorimin e AI përtej kapaciteteve të kontrollit editorial.
Megjithatë, kjo situatë nuk është e pakthyeshme, pasi literatura ndërkombëtare thekson se zgjidhja nuk qëndron në kufizimin e përdorimit të AI, por në formalizimin e tij përmes politikave të qarta, mekanizmave të verifikimit dhe transparencës ndaj publikut.
Në fund, sfida për redaksitë shqiptare nuk është thjesht të adoptojnë teknologjinë, por të ndërtojnë mekanizmat që e mbajnë atë nën kontroll, duke siguruar që inteligjenca artificiale të mbetet një mjet në shërbim të gazetarisë dhe jo një faktor që dobëson standardet e saj profesionale. /skyweb.al
Ky artikull u realizua me mbështetjen financiare të Bashkimit Europian. Përmbajtja e tij është përgjegjësia e vetme e autorit dhe jo domosdoshmërisht pasqyron pikëpamjet e Bashkimit Europian.
