Për Milton Fridmanin, liria e njeriut rrezikohet kur shteti merr shumë pushtet mbi ekonominë. Për Karl Marksin, ajo mbetet e paplotë kur mbijetesa e punëtorit varet nga pronari i kapitalit. Dy mendimtarët nisen nga e njëjta çështje, pushteti mbi jetën njerëzore, por kërkojnë zgjidhje në drejtime të kundërta.
Fridman mbronte tregun e lirë, konkurrencën dhe nismën private. Sipas tij, mundësia për të zgjedhur punën, për të hapur një biznes, për të investuar dhe për të vendosur si shpenzohen të ardhurat është themeli i lirisë ekonomike. Sa më shumë vendime të marrë shteti në vend të individit, aq më e kufizuar bëhet hapësira e këtij të fundit për të vepruar.
Për të, liria ekonomike lidhej drejtpërdrejt edhe me lirinë politike. Nëse i njëjti pushtet kontrollon qeverisjen dhe pjesën më të madhe të ekonomisë, qytetari bëhet më i varur prej tij. Shpërndarja e veprimtarisë ekonomike mes shumë sipërmarrjeve dhe individëve shihej si një mënyrë për të penguar përqendrimin e pushtetit.
Marksi e vlerësonte ndryshe lirinë që ofron tregu. Një punëtor mund të jetë formalisht i lirë të zgjedhë punëdhënësin, por nevoja për të mbijetuar e detyron të shesë fuqinë e tij të punës. Marrëveshja mes punëtorit dhe pronarit, sipas tij, zhvillohet në kushte të pabarabarta: njëri zotëron mjetet e prodhimit, ndërsa tjetri ka vetëm aftësinë për të punuar.
Përplasja bëhet veçanërisht e fortë te fitimi.
Fridman e konsideronte nxitësin kryesor të prodhimit, investimeve dhe zhvillimit. Biznesi, sipas tij, duhej të përdorte burimet për të rritur fitimet, duke respektuar ligjin dhe rregullat e konkurrencës. Kërkimi i fitimit nxiste sipërmarrjen dhe krijimin e pasurisë.
Marksi e zhvendoste vëmendjen te mënyra si prodhohet dhe ndahet kjo pasuri. Në analizën e tij, punëtori krijon vlerë, por nuk kontrollon as procesin e prodhimit dhe as përfitimet që rrjedhin prej tij. Kjo marrëdhënie krijon tjetërsim: njeriu prodhon, por puna dhe produkti i saj i shfaqen si diçka jashtë kontrollit të tij.
Edhe pabarazia merr kuptime të ndryshme. Fridman e shihte si pasojë të aftësive, zgjedhjeve dhe rrethanave të ndryshme njerëzore. Përpjekja për të imponuar barazi në rezultate mund të kërkonte, sipas tij, ndërhyrje shtetërore që cenonin lirinë. Marksi e lidhte pabarazinë me strukturën e pronësisë dhe me pushtetin që kapitali ushtron mbi punën.
Megjithatë, Fridman nuk kërkonte zhdukjen e shtetit. Ai i njihte rolin në mbrojtjen e ligjit, zbatimin e kontratave dhe garantimin e konkurrencës. Ndërsa Marksi nuk e kufizonte çlirimin e njeriut te rishpërndarja e të ardhurave. Për të, liria kërkonte më shumë kontroll mbi punën, kohën dhe jetën, duke zvogëluar varësinë nga puna e imponuar prej nevojës për mbijetesë.
Për një punonjës që kërkon më shumë liri, Fridmani do të përqendrohej te mundësitë për të ndryshuar punë, për të ngritur një sipërmarrje dhe për të mbajtur më shumë nga të ardhurat e veta. Marksi do të shqyrtonte se kush vendos për kushtet e punës, kush përfiton nga ajo dhe sa nga jeta e punonjësit mbetet në dispozicion të tij.
Fridmani kërkon më shumë hapësirë që individi të zgjedhë brenda tregut. Marksi vë në diskutim vetë kushtet në të cilat individi detyrohet të marrë pjesë në të. Për njërin, rreziku kryesor vjen nga shteti që kufizon zgjedhjen; për tjetrin, nga kapitali që kontrollon kushtet e mbijetesës. /skyweb.al
