Nga qirinjtë që lëshonin gjilpëra metalike çdo orë deri te “knocker uppers” e Britanisë industriale, njerëzit gjatë historisë kanë shpikur shumë mënyra të zgjuara për t’u zgjuar në kohë.
Gjatë Revolucionit Industrial në Britani, fabrikat e reja kishin nevojë për disiplinë të rreptë kohore, përfshirë edhe orare shumë më të sakta për fillimin e punës.
Një punëtor që vinte qoftë edhe pesë minuta me vonesë mund të bllokonte një linjë të tërë prodhimi, duke i kushtuar punëdhënësit humbje fitimi. Prandaj ata kishin nevojë për një mënyrë për t’u zgjuar në kohë, sidomos gjatë muajve të errët të dimrit. Edhe pse në atë kohë ekzistonin orë alarmi të hershme, ato ishin shumë të shtrenjta për një punëtor të zakonshëm.
Fabrikat provuan të përdornin fishkëllima dhe kambana për të zgjuar dhe thirrur punëtorët, por shpesh rezultonin të pasigurta. Në vend të kësaj, lindi një profesion i tërë i dedikuar për zgjimin e njerëzve: knocker uppers, “zgjuesit”.
Këta “alarme njerëzore” kalonin rrugë më rrugë, madje edhe lagje të tëra, duke trokitur ose goditur dritaret me shkopinj të gjatë, ose duke qëlluar me bizele drejt tyre, thotë historiania Arunima Datta nga Universiteti i North Texas. “Ata qëndronin aty derisa merrnin një përgjigje nga klientët e tyre; nuk largoheshin.”
Profesione të ngjashme kanë ekzistuar edhe në shumë shoqëri të tjera në botë, veçanërisht në komunitetet myslimane gjatë muajit të shenjtë të Ramazanit, kur njerëzit duhet të zgjohen herët për lutje dhe për të ngrënë para agimit.
Gjatë historisë, njerëzit kanë përdorur edhe mënyra të tjera krijuese për t’u zgjuar, nga mbajtja e gjelave në oborr deri te qirinjtë inteligjentë që lëshonin gjilpëra në një enë metalike çdo orë.
Të kuptuarit se si këto shoqëri të së kaluarës flinin dhe zgjoheshin mund të na ndihmojë madje të përmirësojmë gjumin tonë edhe sot.
“Kënga e gjelit”
Para se orët personale të alarmit të bëheshin të zakonshme, njerëzit shpesh zgjoheshin nga sinjale natyrore dhe rutina të përditshme. Sipas Fatima Yaqoot, profesore e shëndetit të gjumit në Universitetin e Sunshine Coast në Australi, drita e ditës ishte një nga sinjalet kryesore.
“Në shumë shoqëri para-industriale, jeta e përditshme ndiqte ritmin e lindjes dhe perëndimit të diellit, gjë që formonte natyrshëm ritmet cirkadiane.”
Ritmet cirkadiane përcaktojnë kohën e gjumit dhe zgjimit dhe janë një nga dy proceset kryesore që kontrollojnë gjumin. Tjetri është presioni i gjumit, i cili rritet gjatë ditës dhe na bën të ndihemi të përgjumur.
Megjithatë, sipas historianes Sasha Handley nga Universiteti i Manchesterit, nuk është plotësisht e saktë të mendohet se njerëzit e botës para-industriale jetonin vetëm sipas dritës dhe errësirës. Shumë punë vazhdonin deri natën vonë ose në orët e para të mëngjesit, sidomos në periudha të caktuara të vitit.
Njerëzit përdornin një përzierje të sinjaleve trupore dhe teknologjike për të organizuar kohën e tyre. Në ferma, për shembull, gjatë dimrit njerëzit flinin pak më gjatë, sepse puna e hershme e mëngjesit ishte më e pakët.
Një tjetër arsye për t’u zgjuar herët ishte feja. Shumë njerëz mbanin pajisje për matjen e kohës pranë shtratit për t’u zgjuar për lutjet e mëngjesit ose për të shkuar në kishë.
Zhurmat që zgjonin njerëzit
Zhurmat e kafshëve mund të konsiderohen si alarmet e para natyrore. Kënga e gjelit në agim ishte një sinjal i zakonshëm që dita kishte filluar. Studimet tregojnë se gjelat këndojnë sipas ritmit të tyre biologjik, jo vetëm si reagim ndaj dritës.
Kambanat ishin një tjetër sinjal i rëndësishëm. Në Evropën mesjetare dhe të hershme moderne, jeta shpesh organizohej rreth kishës së famullisë. Kambanat e kishës binin çdo orë dhe ndihmonin njerëzit të organizonin ditën e tyre.
Edhe në shtëpi kishte kambana. Shërbëtorët shpesh ishin të parët që zgjoheshin dhe kishin përgjegjësinë të zgjonin zotërinjtë e shtëpisë në kohën e duhur.
Orët e para të alarmit
Edhe në kohët e lashta ekzistonin forma të hershme alarmesh.
Qirinjtë-orë, të përdorur në Kinën e lashtë, kishin shenja që tregonin kalimin e kohës. Në disa raste, në qiri vendoseshin gjilpëra metalike që binin në një tabaka metalike çdo orë, duke bërë zhurmë dhe duke zgjuar personin.
Në Kinë përdorej edhe temjani për matjen e kohës. Disa pajisje kishin toptha metalikë të varur me fije, të cilët binin në një enë dhe krijonin një tingull si gong.
Një tjetër pajisje e hershme ishte ora me ujë, e njohur si clepsydra në Greqinë e lashtë. Filozofi Platoni konsiderohet si një nga të parët që e përdori këtë mekanizëm si alarm në shekullin V para erës sonë.
Orët mekanike të para u shfaqën në fund të shekullit XIII dhe fillim të shekullit XIV. Deri në shekullin XV, disa orë shtëpiake kishin edhe alarm, i cili funksiononte me një kunj që aktivizonte një zile të vogël.
Profesioni i “knocker uppers”
Gjatë Revolucionit Industrial, nevoja për t’u zgjuar shumë herët u rrit. Kështu, në qytetet industriale si Leeds, Manchester, Sheffield dhe në Londrën lindore, u bë i zakonshëm profesioni i knocker upper.
Ata punonin gjithë natën dhe shpesh fillonin të zgjonin njerëzit që në orën 3 të mëngjesit. Përveç kësaj, ata shpesh vërenin edhe ngjarje të pazakonta në qytet.
Në vitin 1876, një knocker upper zbuloi një zjarr në një shtëpi në Bradford në orën 2 të mëngjesit dhe zgjoi familjen, duke u shpëtuar jetën. Një tjetër ishte personi që gjeti trupin e viktimës së parë të Jack the Ripper në vitin 1888.
Megjithatë, ndonjëherë këta zgjues ishin aq këmbëngulës sa fqinjët ankoheshin dhe madje shpërthenin edhe grindje.
Profesione të ngjashme ekzistonin edhe në vende të tjera të Evropës. Në Itali kishte “hooters”, ndërsa në Francë “reveilleurs”, të cilët përdornin fishkëllima të forta për të zgjuar klientët.
Nga vitet 1920, ky profesion pothuajse u zhduk, sepse orët e alarmit u bënë më të lira dhe më të përhapura.
Çfarë mund të mësojmë sot?
Shpesh mendohet se gjumi i njerëzve në të kaluarën ishte më natyral dhe më i shëndetshëm, por realiteti ishte më kompleks. Shtëpitë e mbipopulluara, zhurma dhe puna e rëndë fizike ndikonin gjithashtu në cilësinë e gjumit.
Megjithatë, disa zakone të së kaluarës mund të na ndihmojnë edhe sot. Një prej tyre është ekspozimi më i madh ndaj dritës natyrore në mëngjes, e cila është një sinjal shumë i fortë për rregullimin e ritmit të gjumit.
Nga ana tjetër, drita artificiale në mbrëmje mund të vonojë orën biologjike dhe ta bëjë më të vështirë rënien në gjumë.
Një tjetër mësim është rëndësia e orareve të rregullta të gjumit dhe zgjimit. Në literaturën mjekësore të lashtë, që nga grekët e lashtë deri në shekullin XVIII, kjo konsiderohej një pjesë e rëndësishme e kujdesit për shëndetin.
Edhe sot, studimet tregojnë se mbajtja e një orari të rregullt gjumi ndihmon që të zgjohemi pothuajse në të njëjtën kohë çdo ditë, madje edhe pa alarm.
Praktika të tjera të mira për gjumin përfshijnë kujdesin për ambientin e dhomës së gjumit, shmangien e ushqimeve të rënda ose me shumë sheqer para gjumit dhe krijimin e një rutine të qetë përpara se të flemë.
Këto janë zakone të përditshme që kanë qenë të lidhura me gjumin e njerëzve për shekuj me radhë, zakone që sot duket se i kemi harruar disi.
Marrë nga BBC
/skyweb.al
