Në literaturën klasike të gazetarisë, transparenca konsiderohet një detyrim profesional i lidhur ngushtë me parimet e integritetit editorial.
Kodi i etikës i Society of Professional Journalists thekson se gazetarët duhet të “shpjegojnë vendimet editoriale dhe proceset e raportimit për publikun”, duke e konsideruar transparencën si një mjet për të garantuar llogaridhënie.
Në të njëjtën linjë, studimet e hershme mbi etikën e medias argumentojnë se transparenca shërben për të reduktuar asimetrinë e informacionit midis medias dhe audiencës, duke e bërë procesin e prodhimit të lajmit më të kuptueshëm dhe më të verifikueshëm për publikun (Kovach & Rosenstiel, 2014).
Megjithatë, ky kuptim tradicional i transparencës ka filluar të sfidohet nga ndryshimet strukturore që ka sjellë digjitalizimi i medias.
Rritja e platformave online, fragmentimi i audiencës dhe përhapja e dezinformimit kanë krijuar një mjedis ku besimi nuk është më i garantuar, por duhet të fitohet vazhdimisht.
Raporti i fundit i Reuters Institute mbi besimin në media tregon se vetëm një pjesë e kufizuar e publikut në shumë vende deklaron se i beson lajmit në përgjithësi, ndërsa pjesa tjetër shfaq skepticizëm të konsiderueshëm ndaj burimeve tradicionale të informacionit (Reuters Institute Digital News Report, 2025).
Në këtë kontekst, transparenca ka filluar të marrë një funksion të ri, duke u shndërruar nga një parim etik në një nevojë funksionale për mediat. Ajo përdoret për të shpjeguar procesin e prodhimit të lajmit, për të treguar burimet dhe për të justifikuar zgjedhjet editoriale, duke synuar të rikthejë besimin e publikut.
Studiues si Michael Karlsson e përkufizojnë këtë fenomen si “transparencë e ndërmjetësuar”, ku media nuk është më vetëm prodhuese e informacionit, por edhe interpretuese e vetë procesit të saj.
Ky transformim ka çuar në një zhvillim të mëtejshëm, ku transparenca nuk mbetet vetëm një kërkesë etike apo një nevojë funksionale, por shndërrohet edhe në një strategji të mirëfilltë komunikimi.
Në një treg mediatik ku konkurrenca për vëmendje është intensive dhe ku besimi është kthyer në një burim të kufizuar, mediat e përdorin transparencën për të ndërtuar identitetin e tyre dhe për t’u diferencuar nga burimet e tjera të informacionit.
Praktika të tilla si publikimi i “pas skenave” të raportimit, shpjegimi i metodologjisë së investigimeve apo deklarimi i burimeve financiare janë bërë pjesë e strategjive të brand-it editorial.
Literatura mbi ekonominë e medias e mbështet këtë interpretim, duke argumentuar se besimi është kthyer në një formë kapitali simbolik që mund të shfrytëzohet edhe në mënyrë strategjike (Fletcher & Nielsen, 2019).
Në këtë kuptim, transparenca nuk është vetëm një mënyrë për të respektuar standardet profesionale, por edhe një mjet për të rritur kredibilitetin dhe për të ndërtuar një marrëdhënie më të fortë me audiencën.
Megjithatë, përdorimi i transparencës si strategji sjell edhe rreziqe të rëndësishme, ndër të cilat më i rëndësishmi është ai i “transparencës selektive”. Studiues si Lars Christensen dhe George Cheney argumentojnë se organizatat, përfshirë edhe mediat, kanë tendencë të jenë transparente vetëm në ato raste që u shërbejnë interesave të tyre, ndërsa shmangin hapjen në çështje që mund të dëmtojnë imazhin apo reputacionin e tyre.
Ky fenomen, i njohur edhe si “transparencë performative”, krijon një situatë ku transparenca përdoret si instrument për të menaxhuar perceptimin publik, pa garantuar domosdoshmërisht llogaridhënie reale.
Prandaj, dallimi midis transparencës si vlerë dhe transparencës si strategji bëhet gjithnjë e më i paqartë.
Kur një media zgjedh të shpjegojë procesin e saj editorial vetëm në raste të caktuara, ose kur thekson aspektet pozitive duke lënë në hije problemet strukturore, transparenca rrezikon të kthehet në një mjet komunikimi, më shumë sesa në një praktikë etike.
Kjo bëhet edhe më e dukshme në epokën e inteligjencës artificiale, ku procesi i prodhimit të lajmit është bërë më kompleks dhe më pak i dukshëm për publikun.
Organizata si UNESCO theksojnë se përdorimi i AI në media kërkon nivele më të larta transparence, pasi publiku duhet të dijë kur përmbajtja është prodhuar apo ndikuar nga algoritmet apo AI, në mënyrë që të vlerësojë saktësinë dhe besueshmërinë e saj (UNESCO, 2023).
Kështu që, transparenca nuk është më vetëm një element etik, por një kusht për funksionimin e medias si institucion i besueshëm. Nëse publiku nuk është në gjendje të kuptojë se si prodhohet lajmi, apo nëse nuk ka informacion mbi rolin e teknologjisë në këtë proces, besimi rrezikon të dëmtohet edhe më tej.
Rasti shqiptar reflekton shumë nga këto dinamika globale, por me specifikat e veta strukturore.
Transparenca në mediat shqiptare mbetet shpesh e fragmentarizuar dhe e paformalizuar, duke u shfaqur më shumë si reagim ndaj kritikave apo krizave sesa si pjesë e një politike të qëndrueshme editoriale.
Mungesa e standardeve të qarta dhe e mekanizmave të vetërregullimit e bën transparencën të varur nga vullneti individual i redaktorëve apo drejtuesve të medias, duke e lënë atë midis një detyrimi etik që nuk zbatohet plotësisht dhe një instrumenti që përdoret herë pas here për të menaxhuar perceptimin publik.
Në këtë kuptim, transparenca në media nuk mund të kuptohet më si një koncept i vetëm dhe i pandryshueshëm.
Ajo është një praktikë që evoluon në varësi të kontekstit teknologjik, ekonomik dhe social, duke marrë funksione të ndryshme në momente të ndryshme.
Sfida reale qëndron në ruajtjen e balancës midis këtyre funksioneve, në mënyrë që transparenca të mos reduktohet në një instrument marketingu, por të mbetet një element thelbësor i etikës dhe përgjegjësisë profesionale.
Në fund, pyetja nuk është nëse transparenca është detyrim etik apo strategji marketingu, por nëse ajo mund të funksionojë njëkohësisht si të dyja pa humbur thelbin e saj.
Në një mjedis ku besimi është gjithnjë e më i brishtë dhe ku informacioni qarkullon me shpejtësi të paprecedentë, transparenca mbetet një nga mjetet e pakta që media ka për të ruajtur legjitimitetin e saj.
Por kjo është e mundur vetëm nëse ajo zbatohet si praktikë reale dhe e qëndrueshme, dhe jo si një mekanizëm i përkohshëm për menaxhimin e imazhit. /skyweb.al
Ky artikull u realizua me mbështetjen financiare të Bashkimit Europian. Përmbajtja e tij është përgjegjësia e vetme e autorit dhe jo domosdoshmërisht pasqyron pikëpamjet e Bashkimit Europian.
