Një ilaç 4,000-vjeçar, i përdorur më së shumti për trajtimin e dhimbjes, parandalon formimin dhe përhapjen e disa tumoreve në trup, zbulime që tashmë po ndryshojnë politikat shëndetësore, shkruan BBC.
Nick James, një zejtar britanik mobiljesh në mesin e të 40-ave, filloi të shqetësohej për shëndetin pasi nëna e tij vdiq nga kanceri dhe vëllai i tij, së bashku me disa anëtarë të tjerë të familjes, zhvilluan më pas kancer të zorrës së trashë. Ai vendosi të bëjë testim gjenetik dhe rezultoi se mbante një gjen të dëmtuar që shkakton Sindromën Lynch, një gjendje që rrit ndjeshëm rrezikun për këtë lloj kanceri.
Ndihma erdhi nga një burim i papritur, kur James u bë personi i parë që u regjistrua në një provë klinike për të testuar nëse një dozë e përditshme aspirine, një qetësues i zakonshëm pa recetë, mund të mbrojë nga zhvillimi i kancerit.
Në varësi të mutacionit gjenetik, 10–80% e personave me sindromën Lynch do të zhvillojnë kancer të zorrës së trashë gjatë jetës së tyre. Por deri tani, gjërat duken mirë për James. “Ai ka marrë aspirinë prej 10 vitesh me ne dhe deri tani nuk ka zhvilluar kancer,” thotë John Burn, profesor i gjenetikës klinike në Universitetin e Newcastle, i cili udhëhoqi studimin.
Duket pothuajse e pabesueshme, por ka kohë që ekzistojnë indikacione se ky ilaç mund të ulë rrezikun e përhapjes së kancerit kolorektal, apo edhe të parandalojë shfaqjen e tij. Gjatë vitit të fundit, një sërë studimesh e kanë forcuar këtë provë. Disa vende tashmë kanë ndryshuar udhëzimet mjekësore për të përfshirë këtë pilulë si mbrojtje të parë për personat me rrezik të lartë (edhe pse ekspertët theksojnë se kjo duhet bërë vetëm nën mbikëqyrjen e mjekut). Dhe më në fund po kuptojmë arsyet pse ajo ka këtë efekt misterioz.
Rrënjë të lashta
Zbulimet e fundit sjellin një kthesë të jashtëzakonshme në historinë e një prej ilaçeve më të vjetra dhe më efektive. Në fund të shekullit të 19-të, arkeologët zbuluan pllaka balte 4,400-vjeçare nga qyteti i lashtë mesopotamian Nippur (në Irakun e sotëm), që përmbanin lista ilaçesh të përbëra nga përbërës bimorë, shtazorë dhe mineralë. Mes tyre kishte udhëzime për një substancë të nxjerrë nga pema e shelgut.
Sot dimë se ajo përmban salicinë, një kimikat që trupi e shndërron në acid salicilik, i cili ndihmon në lehtësimin e dhimbjes. Ai është shumë i ngjashëm në strukturë me aspirinën moderne (acid acetilsalicilik), por më irritues për stomakun. Edhe qytetërime të tjera të lashta – si egjiptianët, grekët dhe romakët, e përdornin këtë ilaç.
Studimi modern i kësaj substance filloi në vitin 1763, kur prifti anglez Edward Stone përshkroi vetitë kundër temperaturës të lëvores së tharë të shelgut. Një shekull më vonë, shkencëtarët arritën të sintetizonin acidin salicilik në një formë më pak agresive, acid acetilsalicilik dhe e hodhën në treg me emrin Bayer.
Një shekull më pas, u vunë re përfitime të tjera të papritura: aspirina mund të parandalojë sëmundjet kardiovaskulare duke ulur rrezikun e mpiksjes së gjakut. Për këtë arsye, organizata si NHS në Mbretërinë e Bashkuar rekomandojnë doza të ulëta ditore për personat me rrezik të lartë për infarkt apo goditje në tru.
Që nga viti 1972, u sugjerua edhe roli i saj në parandalimin e kancerit, pasi studimet tek minjtë treguan se aspirina reduktonte përhapjen e tumoreve (metastazën). Megjithatë, nuk ishte e qartë nëse ky efekt do të vlente edhe për njerëzit.
Një pikë kthese erdhi në vitin 2010, kur studiuesi Peter Rothwell analizoi të dhënat ekzistuese dhe zbuloi se aspirina ulte si incidencën ashtu edhe përhapjen e kancerit, duke rritur interesin për këtë fushë.
Prova në rritje
Në vitin 2020, studimi i John Burn me 861 pacientë me sindromën Lynch tregoi se një dozë ditore 600 mg aspirine për të paktën dy vite uli rrezikun e kancerit kolorektal me rreth 50%. Studime të mëtejshme sugjerojnë se edhe doza më të ulëta (75–100 mg) mund të jenë po aq efektive.
Në Suedi, një tjetër studim me 2,980 pacientë tregoi se aspirina uli më shumë se përgjysmën e rrezikut të rikthimit të kancerit pas operacionit. Si rezultat, që nga viti 2026, pacientët me kancer të zorrës në Suedi po testohen për mutacione specifike dhe u rekomandohet aspirinë nëse i kanë ato.
Si funksionon?
Mekanizmi nuk është plotësisht i qartë. Aspirina ndikon si brenda ashtu edhe jashtë qelizave. Ajo frenon një enzimë të quajtur COX-2, e cila ndihmon në prodhimin e substancave që nxisin rritjen e pakontrolluar të qelizave.
Një teori tjetër sugjeron se aspirina ul nivelet e një faktori të mpiksjes së gjakut (tromboxani), duke ndihmuar sistemin imunitar të zbulojë dhe shkatërrojë qelizat kancerogjene.
A është zgjidhje për të gjithë?
Ende nuk është e qartë kush duhet ta marrë aspirinën rregullisht. Disa studiues besojnë se përfitimet janë të mëdha, por të tjerë theksojnë rreziqet – si gjakderdhja e brendshme, ulçerat dhe hemorragjitë.
Prandaj, shumica e ekspertëve rekomandojnë përdorimin e saj vetëm për grupe specifike pacientësh, si ata me sindromën Lynch ose ata që kanë pasur kancer të zorrës.
Në çdo rast, duhet gjithmonë të konsultoheni me mjekun para se të filloni përdorimin e aspirinës.
/skyweb.al
