Njerëzit po jetojnë më gjatë se kurrë më parë, por një studim i ri global sugjeron se shumë prej këtyre viteve shtesë po kalohen gjithnjë e më shumë me shëndet të dobët.
Jetëgjatësia është rritur ndjeshëm gjatë shekullit të kaluar, duke arritur në 73.8 vjet, falë rënies së madhe të sëmundjeve infektive, vdekshmërisë së nënave dhe fëmijëve, si dhe përparimeve në parandalimin dhe trajtimin e sëmundjeve kronike. Megjithatë, sipas një studimi të ri të publikuar në revistën The Lancet Public Health, vitet e fituara nuk po jetohen domosdoshmërisht me shëndet të mirë. Me rritjen e jetëgjatësisë që po tejkalon përmirësimet në jetëgjatësinë e shëndetshme në pothuajse të gjitha 204 vendet dhe territoret e analizuara, autorët argumentojnë se sistemet shëndetësore duhet ta zhvendosin fokusin nga thjesht zgjatja e jetës drejt përmirësimit të cilësisë së viteve shtesë.
Në nivel global, njerëzit kaluan mesatarisht 14.5% të jetës së tyre në gjendje të dobët shëndetësore gjatë vitit 2023, ndërsa rritja e jetëgjatësisë po shoqërohet gjithnjë e më shumë me sëmundje jo-fatale dhe paaftësi, zbuluan studiuesit.
Vendet ku njerëzit jetojnë më gjatë rezultuan gjithashtu të jenë ato ku kalohen më shumë vite me shëndet të dobët, duke sugjeruar se rritja e jetëgjatësisë po zgjat periudhën e jetesës me sëmundje dhe paaftësi gjatë moshës së rritur, në vend që ta shtyjë atë vetëm në fund të jetës. Në vitin 2023, banorët e vendeve më të pasura kaluan 15.7% të jetës së tyre në gjendje të dobët shëndetësore, ndërsa rajoni i Afrikës Sub-Sahariane kishte hendekun më të vogël të sëmundshmërisë, me 9 vite.
Holanda shënoi rritjen më të madhe absolute, me përqindjen e jetës së kaluar në shëndet të dobët që u rrit nga 13.2% në vitin 1990 në 15.7% në vitin 2023.
Hendeku më i madh i sëmundshmërisë – pra kohëzgjatja ose përqindja e jetës së kaluar në gjendje të dobët shëndetësore – u regjistrua në Shtetet e Bashkuara, Australi dhe Kanada.
Në të kundërt, banorët e Naurus, Ishujve Solomon dhe Laosit përjetuan hendekun më të vogël të sëmundshmërisë, duke kaluar numrin më të vogël të viteve të jetës në gjendje të dobët shëndetësore.
Çfarë po e nxit këtë hendek?
Autorët zbuluan se gjendjet jo-fatale përbënin 57.4% të hendekut global të sëmundshmërisë, pasi ato rrisin kohën që njerëzit jetojnë me paaftësi ose me shëndet të dëmtuar.
Ndër faktorët kryesorë ishin çrregullimet muskuloskeletore, si dhimbja e pjesës së poshtme të shpinës, çrregullimet mendore, sëmundjet e organeve të shqisave, si humbja e dëgjimit e lidhur me moshën, si dhe dëmtimet aksidentale.
Në vendet me të ardhura më të ulëta, ndër kontribuuesit kryesorë ishin gjithashtu mungesat ushqyese, infeksionet e rrugëve të frymëmarrjes, tuberkulozi dhe sëmundjet tropikale të neglizhuara.
Studimi identifikoi gjithashtu disa faktorë rreziku, përfshirë indeksin e lartë të masës trupore, kequshqyerjen e nënave dhe fëmijëve, përdorimin e duhanit, nivelin e lartë të glukozës në gjak në gjendje esëll dhe ndotjen e ajrit.
Përdorimi i drogave dhe konsumimi i tepërt i alkoolit ishin ndër dhjetë faktorët kryesorë të rrezikut që kontribuan në hendekun e sëmundshmërisë vetëm në rajonet me të ardhura të larta, ndërsa marrëdhëniet seksuale të pasigurta u identifikuan si faktor kryesor vetëm në Afrikën Sub-Sahariane.
Si duket një e ardhme më e shëndetshme?
Sipas autorëve, këto gjetje ngrenë pikëpyetje mbi qëndrueshmërinë e kujdesit social dhe mënyrën se si duhet të shpërndahen burimet ndërmjet parandalimit, trajtimit dhe inovacionit. Duke qenë se përqindja e jetës së kaluar në gjendje të dobët shëndetësore është rritur vazhdimisht që nga viti 1990, bëhet gjithnjë e më urgjente përqendrimi te plakja e shëndetshme – procesi i zhvillimit dhe ruajtjes së aftësive funksionale që u mundësojnë njerëzve të kenë mirëqenie në moshë të shtyrë, sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë (OBSH).
“Gjetjet tona sugjerojnë se përmirësimet e ardhshme në shëndetin e popullsisë nuk do të vijnë vetëm duke i ndihmuar njerëzit të jetojnë më gjatë, por edhe duke i ndihmuar ata të jetojnë më shëndetshëm,” tha autori kryesor i studimit, Christopher Murray, drejtor i Institutit për Matjen dhe Vlerësimin e Shëndetit (IHME) në Shkollën e Mjekësisë të Universitetit të Uashingtonit.
“Përparimi në plakjen e shëndetshme duhet të matet jo vetëm me jetëgjatësinë, por edhe me vitet e jetuara në shëndet të mirë. Kjo kërkon investime më të mëdha në parandalim, menaxhimin afatgjatë të sëmundjeve dhe kujdesin për sëmundjet kronike, në mënyrë që të reduktohen vitet e jetuara me shëndet të dobët,” shtoi Murray.
Modelet ekonomike tregojnë se përmirësimi i shëndetit duke synuar procesin e plakjes mund të sjellë përfitime financiare më të mëdha sesa rritja e jetëgjatësisë përmes eliminimit të sëmundjeve të veçanta, argumentojnë autorët e studimit.
“Përmirësimi i plakjes së shëndetshme do të kërkojë më shumë fokus te sëmundjet dhe faktorët e rrezikut që shkaktojnë vitet e jetuara me paaftësi,” tha bashkautorja e studimit, Catherine Bisignano. “Trajtimi i tyre që në fazat e hershme përmes parandalimit dhe kujdesit më të mirë afatgjatë mund të ketë ndikim të rëndësishëm në shoqëri, në sistemin shëndetësor dhe në ekonomi.”
Për këtë arsye, studimi bën thirrje për investime të vazhdueshme në parandalim, rehabilitim, shërbime të shëndetit mendor dhe kujdes për sëmundjet kronike, si dhe për përmirësimin e aksesit në teknologjitë ndihmëse dhe zhvillimin e modeleve të integruara të kujdesit afatgjatë.
