Nga ndihma për përqendrim më të mirë deri te përmirësimi i performancës sportive, disa shkencëtarë besojnë se “depozitimi” i gjumit për përdorim të mëvonshëm mund të sjellë një sërë përfitimesh, shkruan BBC.
Është fundjavë. Mundësia perfekte për të fikur alarmin dhe për të kaluar edhe një orë shtesë në shtrat. Për ata prej nesh që kanë këtë luks, fjetja më gjatë për të kompensuar mungesën e gjumit gjatë javës është një strategji e zakonshme. Por a po e mendojmë këtë gabim? A do të ishte më mirë të “ruanim” orë shtesë gjumi përpara një periudhe të ngarkuar, për të zbutur efektet e netëve pa gjumë?
“Banka e gjumit”, pra, të flesh më gjatë për disa netë rresht përpara një periudhe ku gjumi do të jetë i kufizuar, mund të jetë një strategji efektive, sipas disa studiuesve. Ata thonë se kjo i ndihmon trurit të grumbullojë burime të rëndësishme për t’i përdorur më vonë, duke përmirësuar vigjilencën dhe performancën njohëse kur mungesa e gjumit bëhet e pashmangshme.
Ideja po fiton popullaritet mes entuziastëve të mirëqenies në TikTok, të cilët promovojnë bankën e gjumit përpara udhëtimeve të gjata, eventeve të rëndësishme në punë ose si një “rrjet sigurie” për periudha të ngarkuara. Por a funksionon vërtet?
E bazuar në analogjinë e mbushjes së një llogarie bankare për të mos rënë shpejt në minus kur fillon të shpenzosh, ideja e bankës së gjumit u prezantua për herë të parë në vitin 2009 nga studiues të gjumit në Institutin e Kërkimeve të Ushtrisë Ëalter Reed në Silver Spring, SHBA. Të udhëhequr nga Tracy Rupp, e cila tani punon në Universitetin Shtetëror të Utah-ut, ekipi po kërkonte mënyra për të përmirësuar vigjilencën e ushtarëve përpara misioneve dhe pyeti veten nëse zgjatja e gjumit paraprakisht do të ndihmonte.
Studimi ndau 24 ushtarakë në dy grupe: njëri flinte shtatë orë në natë, ndërsa tjetri kishte të lejuara 10 orë në shtrat. Javën pasuese, të gjithë u kufizuan në vetëm tre orë gjumë në natë, përpara se të ktheheshin në tetë orë. Rezultatet ishin mbresëlënëse: ata që kishin “bankuar” tre orë shtesë gjumi shfaqën rënie më të vogël të vigjilencës dhe aftësisë për të ruajtur përqendrimin gjatë periudhës së mungesës së gjumit. Ata gjithashtu u rikthyen më shpejt në nivelin fillestar të performancës sesa ata që nuk kishin përdorur këtë metodë gjumë.
Vitet e mëvonshme të kërkimeve në ambiente të ndryshme kanë ndihmuar në forcimin e idesë se “banka e gjumit” mund të veprojë si një masë parandaluese mendore dhe fizike përpara netëve pa gjumë. Në vitin 2023, një studim me mjekë në një spital në Miami zbuloi se bankimi i rreth 90 minutave gjumë për tre netë rresht çoi në performancë më të mirë gjatë dy javëve të turneve të natës. Studime të tjera kanë treguar se kjo strategji është e dobishme edhe për sportin.
Banka e gjumit është e zakonshme mes garuesve në regata detare dhe duket se redukton efektet e mungesës së gjumit mbi gabimet dhe kohën e reagimit gjatë garave të shkurtra. Lojtarët profesionistë të ragbit që zgjatën gjumin në 10 orë për tre javë përjetuan nivele më të ulëta stresi fizik, ndërsa një javë me nëntë orë gjumë në natë përmirësoi saktësinë e shërbimit te tenistët. Basketbollistët që zgjatën gjumin për pesë deri në shtatë javë rritën saktësinë e gjuajtjeve dhe shpejtësinë e sprintit.
Kuti kursimi apo kartë krediti?
Megjithatë, koncepti i bankës së gjumit mbetet i debatueshëm. Jo të gjithë studiuesit bien dakord se është e mundur të “depozitosh” gjumë për ta përdorur më vonë. Ata thonë se është e vështirë të përcaktohet nëse trupi po ruan vërtet orë gjumi për të ardhmen apo thjesht po shlyen një borxh ekzistues gjumi. Një rishikim shkencor mbi bankën e gjumit tek punonjësit me turne thekson rrezikun e paragjykimeve metodologjike në disa studime dhe sugjeron se provat nuk janë përfundimtare.
Në qendër të debatit qëndron arsyeja pse trupat tanë kanë nevojë për gjumë.
“Ka shumë teori se pse flemë,” thotë Peter Polos, profesor i asociuar i mjekësisë së gjumit në Shkollën e Mjekësisë Hackensack Meridian. “Ekzistojnë procese metabolike, hormonale, neurologjike dhe njohëse që rregullohen gjatë gjumit. Për trurin, mendohet se është koha për të konsoliduar mendimet ose për të prioritizuar ‘skedarët’ e rëndësishëm.”
Nga pikëpamja fiziologjike, gjumi është thelbësor për triliona qeliza në trupin tonë. “Të gjitha qelizat kanë nevojë për gjumë të shëndetshëm për t’u rifurnizuar dhe riparuar,” thotë Michael Hoëell, profesor i neurologjisë në Universitetin e Minesotës. “Gjatë ditës grumbullohen produkte mbetjesh në trup dhe tru. Gjatë gjumit, truri i pastron ato.”
Rupp dhe kolegët e saj besojnë se banka e gjumit funksionon duke i dhënë trurit më shumë kohë për të pastruar mbetjet neuronale dhe për të rimbushur rezervat e glikogjenit, të cilat i japin energji trurit kur niveli i glukozës në gjak bie.
Shumica e të rriturve funksionojnë më mirë me rreth shtatë deri në nëntë orë gjumë në natë, thotë Hoëell. “Njerëzit që ia dalin me katër ose pesë orë gjumë janë shumë të rrallë.”
Prandaj, mungesa e theksuar e gjumit është kaq e dëmshme. “Një orë e humbur herë pas here zakonisht nuk ka pasoja,” thotë Polos. “Problemi lind kur bëhet kronike. Efektet grumbullohen me kalimin e kohës dhe përfshijnë rënie të performancës në punë dhe në marrëdhënie shoqërore, mungesë motivimi dhe ngadalësim njohës.”
Pa pushim të mjaftueshëm, truri nuk arrin të pastrojë mbetjet, duke e bërë të vështirë përqendrimin dhe përvetësimin e informacionit. “Nëse po mësoni një gjuhë, një instrument muzikor apo jeni sportist që po mëson një aftësi të re, do ta keni të vështirë të përqendroheni,” thotë Hoëell. “Por gjithashtu do ta keni të vështirë ta kodoni informacionin për ruajtje dhe përdorim afatgjatë.”
Të flesh më gjatë në mëngjes apo të biesh më herët në shtrat?
Përkrahësit e bankës së gjumit thonë se kjo qasje mund të ndihmojë këdo që ka përpara një periudhë me ndërprerje gjumi – udhëtime të gjata, provime apo orare të zgjatura pune.
“Nëse doni ta provoni, filloni duke i lejuar vetes 30 deri në 60 minuta gjumë shtesë për një ose dy javë përpara periudhës së ngarkuar,” sugjeron Hoëell.
Ai mendon se është më e lehtë të zgjohesh më vonë në mëngjes sesa të flesh më herët në mbrëmje, edhe pse kjo nuk vlen për të gjithë. Polos, nga ana tjetër, thotë se për disa njerëz është më mirë të shkojnë në shtrat më herët.
“Dremitjet janë një mënyrë shumë efektive për të ‘depozituar’ gjumë, për sa kohë nuk ndikojnë në gjumin e natës,” shton Hoëell.
Një pikë ku studiuesit nuk bien dakord është nëse banka e gjumit funksionon kur je tashmë shumë i privuar nga gjumi. Rupp beson se po, por thekson se borxhi i gjumit duhet shlyer sa më shpejt. Elizabeth Klerman nga Harvard nuk pajtohet: “Për të provuar bankën e gjumit, duhet të tregosh se dikush mund të flejë kur nuk është i lodhur dhe nuk ka prova për këtë,” thotë ajo, duke e krahasuar gjumin me një kartë krediti: mund të krijosh borxh, por jo tepricë.
Ajo paralajmëron se besimi i tepruar te banka e gjumit mund t’i bëjë njerëzit të justifikojnë privimin nga gjumi. Megjithatë, ajo mbështet rikuperimin e gjumit të humbur, por këshillon që dremitjet e pasdites të mos zgjasin më shumë se 45 minuta për të shmangur mpirjen pas zgjimit.
Pavarësisht nëse po depozitojmë gjumë apo thjesht po shlyejmë një borxh, duket se edhe gjysmë ore shtesë gjumë çdo natë është e dobishme. Por, siç thotë Polos, kjo nuk duhet parë si zgjidhje afatgjatë. “Ruani një orar të rregullt gjumi dhe zgjimi dhe sigurohuni të merrni gjumë cilësor dhe të mjaftueshëm.” /skyweb.al
