Shkencëtarët i dhanë një modeli të inteligjencës artificiale (IA) mundësinë të përcaktonte vetë mënyrën më të mirë për të lexuar dhe rezultati ishte befasues: modeli filloi të sillej në mënyrë jashtëzakonisht të ngjashme me lexuesit njerëzorë.
Studiues nga Universiteti Aalto në Finlandë, Universiteti i Shkencës dhe Teknologjisë në Hong Kong, City University of Hong Kong dhe Universiteti Kombëtar i Singaporit përdorën inteligjencën artificiale për të kuptuar më mirë mënyrën se si njerëzit lexojnë.
“Për herë të parë kemi përdorur metoda të inteligjencës artificiale për të kuptuar – dhe jo thjesht për të imituar – mënyrën se si njerëzit lexojnë”, tha Antti Oulasvirta, profesor në Universitetin Aalto.
Ekipi e ndërtoi modelin duke u bazuar në idenë se lexuesit kanë kohë, kujtesë dhe aftësi të kufizuara për të përpunuar informacionin vizual. Më pas, ata e trajnuan inteligjencën artificiale me miliona tekste, me synimin që ajo të kuptonte sa më shumë informacion brenda këtyre kufizimeve.
Edhe pse gjatë trajnimit nuk u përdorën të dhëna për shikimin apo kuptimin e tekstit nga njerëzit për të kopjuar zakonet e tyre të leximit, studiuesit zbuluan se shumë prej të njëjtave modele sjelljeje u shfaqën kur krahasuan inteligjencën artificiale me lexuesit realë.
Për shembull, modeli shpenzonte më pak kohë te fjalët e zakonshme ose të parashikueshme dhe kishte më shumë gjasa t’i anashkalonte ato. Ndërsa fjalët dhe fjalitë e vështira ose të paqarta e bënin modelin të kthehej më shpesh pas në tekst.
“Leximi duket i lehtë, por truri juaj vazhdimisht vendos se ku të shikojë, çfarë të anashkalojë dhe kur të kthehet pas, duke e përdorur vëmendjen si një buxhet për të maksimizuar kuptimin”, tha Shengdong Zhao, profesor në City University of Hong Kong.
Studiuesit e quajnë këtë “racionalitet i burimeve” (resource rationality), që do të thotë se koha dhe vëmendja e kufizuar përqendrohen aty ku janë më të dobishme për të kuptuar tekstin.
Modeli i inteligjencës artificiale iu përshtat presionit të kohës në një mënyrë të ngjashme me 39 të rritur që morën pjesë në një eksperiment. Kur koha ishte e kufizuar, modeli i jepte përparësi leximit të një pjese më të madhe të tekstit. Kur kishte më shumë kohë, ai i kushtonte më shumë vëmendje pjesëve të vështira dhe i rilexonte ato më shpesh.
Megjithatë, studiuesit paralajmërojnë se rezultatet nuk dëshmojnë se truri i njeriut kryen saktësisht të njëjtat llogaritje si inteligjenca artificiale.
Në vend të kësaj, studiuesit thonë se modeli ofron një shpjegim të mundshëm se si mund të shfaqen mënyra të ndryshme të leximit, duke u nisur nga qëllimi për të kuptuar sa më shumë, ndërkohë që burimet njohëse janë të kufizuara.
Një kuptim më i mirë i mënyrës se si kujtesa ndikon në lexim mund të ndihmojë në të ardhmen në krijimin e teknologjive që përshtatin tekstin sipas lexuesit dhe situatës, si për shembull aplikacione të personalizueshme, sipas ekipit hulumtues.
“Tani kemi një kuptim të ri për diçka që është kaq qendrore në jetën tonë dhe është vetëm çështje eksplorimi i të gjitha mundësive”, tha Oulasvirta.
Një përdorim i mundshëm është realiteti i shtuar (AR). Kjo qasje mund të përdoret në syze inteligjente për të përshtatur ritmin ose paraqitjen e tekstit në ekran, në varësi të nevojave të përdoruesit dhe asaj që ai po bën në atë moment.
“Ne mund të marrim të njëjtin tekst burimor, për shembull një dokument ligjor të ndërlikuar, dhe me shumë pak përpjekje të krijojmë versione që janë më të kuptueshme për lexues të ndryshëm”, tha Oulasvirta.
Ekipi planifikon të hetojë nëse kjo teknologji mund të ndihmojë njerëzit me disleksi ose me aftësi më të ulëta gjuhësore.
Studiuesit parashikojnë gjithashtu përshtatjen e tekstit në situata ku vëmendja është veçanërisht e rëndësishme, si për shembull gjatë paraqitjes së informacionit për drejtuesit e automjeteve, pa i shpërqendruar ata në mënyrë të panevojshme.
“Ne duam t’i ndihmojmë përdoruesit në situata në kohë reale, për shembull, duke krijuar tekste që i ndihmojnë drejtuesit pa i shpërqendruar”, tha Oulasvirta.
