Shqipëria po përballet me një rënie të fortë të lindjeve, ndërsa kostoja e jetesës po kthehet në një nga faktorët kryesorë që shtyn çiftet e reja të vonojnë vendimin për fëmijën e parë.
Në vitin 2025, vendi regjistroi vetëm 21,425 lindje, niveli më i ulët në më shumë se tri dekada. Krahasuar me një vit më parë, lindjet ranë me 8.1%, ndërsa në raport me fillimin e viteve ’90 janë rreth katër herë më të ulëta.
Treguesi i fertilitetit ka zbritur në 1.21 fëmijë për grua, shumë poshtë nivelit që nevojitet për zëvendësimin natyror të popullsisë.
Sipas Monitor, ekspertët e lidhin këtë prirje jo vetëm me emigracionin dhe ndryshimet kulturore, por gjithnjë e më shumë me presionin ekonomik mbi familjet e reja.
Qiraja, kredia për shtëpi, ushqimet, transporti, çerdhja, kujdesi shëndetësor dhe pasiguria në punë e kanë kthyer vendimin për të pasur fëmijë në një llogari financiare.
Në Shqipërinë urbane, sidomos në Tiranë, shumë çifte nuk e nisin më familjen vetëm mbi bazën e dëshirës. Para se të mendojnë për një fëmijë, ata llogarisin të ardhurat, shpenzimet mujore, mundësinë për një banesë më të madhe dhe sigurinë në punë.
Sipas ekspertit të ekonomisë Selami Xhepa, kur kostot fikse të jetës rriten më shpejt se pritshmëritë për të ardhurat, familja kthehet nga një projekt emocional në një projekt financiar.
Kjo do të thotë se fëmija i parë nuk shihet më si vazhdimësi e natyrshme e martesës apo bashkëjetesës, por si një vendim që kërkon stabilitet të lartë ekonomik.
Pragu i parë është strehimi. Në Tiranë dhe qytetet kryesore, qiratë dhe çmimet e apartamenteve janë bërë gjithnjë e më të vështira për t’u përballuar nga çiftet e reja.
Në shumë raste, një qira në zonat më të kërkuara të kryeqytetit merr gati gjysmën e të ardhurave mujore të një çifti. Kjo lë pak hapësirë për kursime, shpenzime të tjera dhe aq më pak për shtimin e familjes.
Të dhënat tregojnë se rreth 24.2% e familjeve shqiptare kanë detyrime të prapambetura për qira, fatura apo këste prone, çka tregon brishtësinë financiare edhe për kostot bazë të jetesës.
Për këtë arsye, shumë çifte e shtyjnë fëmijën e parë derisa të sigurojnë një punë më të qëndrueshme, një banesë më të përshtatshme ose një nivel më të lartë të ardhurash.
Por shpesh kjo pritje zgjat me vite, ndërsa mosha biologjike ecën më shpejt se rritja e pagave.
Sociologu Gëzim Tushi e sheh këtë si ndryshim të modelit të familjes shqiptare. Sipas tij, fëmija nuk vjen më automatikisht pas martesës, por vetëm pasi çifti krijon një minimum sigurie ekonomike dhe psikologjike.
Një tjetër ndryshim i rëndësishëm është rritja e çifteve pa fëmijë. Sipas Censit 2023, në nivel kombëtar familjet e martuara ose në bashkëjetesë pa fëmijë arritën në 264,882, nga rreth 105 mijë që ishin në vitin 2011.
Kjo përbën një rritje prej 152%, shumë më e lartë se rritja e përgjithshme e numrit të familjeve.
Fenomeni është më i dukshëm në Tiranë, Durrës dhe Vlorë, ku kostoja e jetesës, banimi dhe tregu i punës ndikojnë më fort mbi vendimet familjare.
Përveç shtyrjes së fëmijës së parë, një tjetër prirje është tkurrja e familjes nga dy fëmijë në një të vetëm.
Shumë çifte nuk heqin dorë nga ideja e familjes, por e kufizojnë atë në një fëmijë, për të ruajtur stabilitetin financiar dhe për t’i ofruar më shumë mundësi fëmijës që kanë.
Kjo e bën fëmijën e dytë një nga vendimet më të vështira ekonomike për familjet e reja shqiptare.
Ndërkohë, politikat publike për nxitjen e lindjeve mbeten të kufizuara. Bonusi i bebes shihet më shumë si ndihmë e menjëhershme sesa si mekanizëm që ndryshon realisht vendimin e çifteve.
Premtimi për mbështetje mujore deri në moshën 5 vjeç është konsideruar si hap më serioz, por zbatimi i tij ende nuk është kthyer në një mekanizëm të konsoliduar për familjet.
Ekspertët vlerësojnë se nxitja e lindjeve nuk mund të arrihet vetëm me pagesa simbolike. Ajo kërkon ulje të kostove fikse të jetesës, banesa më të përballueshme, çerdhe më të aksesueshme dhe më shumë siguri ekonomike për çiftet e reja.
Në të kundërt, lindjet pritet të vazhdojnë të bien, ndërsa familja shqiptare do të bëhet gjithnjë e më e vogël.
Në thelb, problemi nuk është se të rinjtë nuk duan fëmijë. Problemi është se për shumë prej tyre, fëmija po perceptohet gjithnjë e më shumë si një luks që kërkon më shumë siguri financiare sesa mund të ofrojë sot ekonomia familjare.
