Uran Ferizi
Në një darkë zyrtare së fundmi, një zonjë aristokrate angleze më pyeti për përvojën time në Britaninë e Madhe.
I thashë se e kisha dashur vendin që nga momenti kur mbërrita nga Shqipëria, në moshën 17-vjeçare. Pastaj bëra një pauzë dhe shtova me pak humor: “si klandestin”.
Prisja që biseda të merrte fund aty. Por përkundrazi, sytë e saj u ndriçuan.
“Sa e mrekullueshme! Vëllai im u largua nga Anglia për në Kanada 45 vjet më parë. Edhe ai si klandestin. Çfarë aventure!”
Unë mbërrita në Britani i fshehur në një kamion nga Belgjika, pasi kisha kaluar më parë nga Italia, ku kisha arritur me anije. Katër vitet e para punova në një restorant dhe në Sainsbury’s, përpara se, krejt papritur, të hyja në Oksford për të studiuar matematikë. Isha i huaji që mësoi gjuhën, dashuroi kulturën, gjeti një punë dhe pagoi taksat e tij. Ndonjëherë pyes veten nëse Britanisë i pëlqen ende një histori si e imja.
Si ambasador i Shqipërisë, zakonisht nuk do të ekspozohesha në këtë mënyrë. Por ambasadorët britanikë në Tiranë flasin lirshëm për dështimet e Shqipërisë dhe nevojën për reforma, me qetësinë e njerëzve që nuk i kanë kontrolluar lajmet nga vendi i tyre kohët e fundit. Konsiderojeni këtë si aktin tim të vogël të reciprocitetit.
Ne jemi një popull i lashtë, me vlera tona krenare dhe pozitive. Lord Byron shkroi për mikpritjen shqiptare në Childe Harold’s Pilgrimage; unë e kam lexuar në shkollë.
Më vonë, Shqipëria jetoi nën diktaturën komuniste më brutale në Europë. Ishte aq e plotë dhe paranojake, sa na la të izoluar në mënyrë unike edhe brenda Bllokut Lindor. Varfëria dhe kaosi ishin reale. Po ashtu edhe eksodi masiv nga vendi. Unë isha pjesë e tij.
Ajo që pasoi është një histori që rrallë tregohet në Britani. Një vend me më pak se tre milionë banorë u rindërtua me shpejtësi të jashtëzakonshme pas shembjes së komunizmit tiranik. Turistët britanikë që vizitojnë Shqipërinë shpesh habiten: jo vetëm nga cilësia e plazheve, por nga ngrohtësia e njerëzve dhe ndjesia se këtu po ndodh diçka emocionuese.
Ekziston edhe një kapitull i historisë sonë që ka shumë rëndësi në klimën aktuale. Gjatë pushtimit nazist, familjet shqiptare strehuan çdo refugjat hebre që kërkoi ndihmë. Asnjë nuk iu dorëzua nazistëve. Në mënyrë unike në Europën e pushtuar, popullsia hebreje në Shqipëri ishte më e madhe pas luftës sesa përpara saj. Besimi dhe mikpritja janë për shqiptarët ajo që drejtësia është për britanikët: një karakteristikë kombëtare. Kur flasim për rrezikun e çnjerëzimit të një komuniteti përmes titujve dembelë të gazetave, ia vlen të kujtojmë cilat kombe qëndruan besnike kur rreziku ishte vdekjeprurës.
Kjo na sjell te Britania, një vend me një inteligjencë morale instinktive që unë e kam dashur sinqerisht. Kur diskutohet emigracioni, tashmë ka politikanë për të cilët fjala “shqiptar” është bërë një instrument retorik. Ajo sjell pikë në tabloide dhe ndez rrjetet sociale. Në një farë mënyre, përdorimi i shqiptarëve si objekt talljeje funksionon më mirë sesa diskutimi për NHS-in apo arsimin. Koston nuk e paguajnë shqiptarët, që janë rezistentë, por vetë imazhi i Britanisë dhe çdo minoritet tjetër që sheh kufijtë e retorikës së pranueshme të zgjaten pak më shumë çdo vit.
Retorika duket se ndikon edhe në politika. Sistemi i vizave për shqiptarët tani kushton qindra paund, kërkon disa paraqitje në një zyrë periferike jashtë Tiranës, një aplikim të ndërlikuar dhe, nëse je me fat, prodhon një leje gjashtëmujore. Italia dhe Gjermania kanë krijuar lëvizshmëri ligjore funksionale për shqiptarët. Në ato vende, shqiptarët nuk damkosen si kriminelë. Ata njihen si taksapaguesit punëtorë që janë realisht.
Në të kundërt, shqiptarët që përjashtohen nga një rrugë ligjore drejt Britanisë joshen nga mashtrues që u thonë të mos lodhen me viza. Disa përfundojnë në plantacione kanabisi, pastaj në burg.
Unë kam vizituar disa prej tyre. Në burgun Wormwood Scrubs, stafi më tha pa ua kërkuar se ata janë ndër të burgosurit me sjelljen më të mirë. Burrat që takova janë kryesisht në të njëzetat, kryesisht aty për vepra të lidhura me drogën. Ata ndjenin turp, jo zemërim. Pothuajse askush nuk kishte mbërritur me vizë. Të gjithë kishin marrë hua për të paguar trafikantët. Politikat që prodhojnë titujt e gazetave prodhojnë edhe të burgosurit. Kjo është një politikë që krijon problemin që pretendon të zgjidhë. Nuk i ndalon shqiptarët të emigrojnë në Britani. Thjesht siguron që ta bëjnë këtë ilegalisht.
Shqiptarët në Britani po ndërtojnë shtëpi, po riparojnë kaldaja, po ushtrojnë mjekësinë. Ata paguajnë taksa. Fëmijët e tyre flasin anglisht në shtëpi. Ata janë pikërisht emigrantët që politikanët pretendojnë se duan. Por po ata politikanë kanë ndërtuar një sistem që e bën ardhjen e tyre ligjore në Britani pothuajse të pamundur.
Britania më formësoi mua. Oksfordi më formësoi mua. Kate Bush, Monty Python dhe besimi i thellë se gjërat duhet të jenë të drejta — këto më formësuan mua.
Unë ende besoj te Britania që dikur bëri një djalosh adoleshent, ndihmës kuzhine, të ndihej plotësisht si në shtëpinë e tij, pavarësisht gjasave kundër tij. Britania ku, në mënyrë unike në botë, fjalët e para të një fëmije janë: “Kjo nuk është e drejtë”.
Ajo Britani ia vlen të mbrohet. Edhe nga vetvetja.
