Hapësira ndikon në trurin e astronauteve dhe kjo mund të jetë një sfidë e madhe për misionet përtej Hënës, shkruan BBC.
Me rreth katër miliardë vjet evolucion pas nesh, njerëzit janë përshtatur në mënyrë të përkryer për jetën në kushtet normale të gravitetit. Prandaj, në fillimet e epokës së fluturimeve hapësinore, ekzistonte shqetësimi se çfarë do t’i ndodhte trupit të njeriut kur të largohej nga Toka dhe të përjetonte mungesën e gravitetit. A do të mpiksej gjaku? A do të dobësoheshin kockat? A do të shpërthente truri në mikrogravitet?
Në fund të viteve 1950, një seri fluturimesh me minj, merimanga dhe më pas me qen treguan se kafshët mund të mbijetonin në hapësirë. Më vonë, edhe njerëzit provuan se jo vetëm mund të mbijetonin, por edhe të përshtateshin me sukses.
“Ekziston një proces përshtatjeje që, në shumë aspekte, të duket si një transformim,” më tha në vitin 2019 astronauti i Agjencisë Evropiane të Hapësirës (ESA), Luca Parmitano, gjatë stërvitjes për misionin e tij të dytë afatgjatë në Stacionin Ndërkombëtar Hapësinor (ISS).
“Pas disa javësh, trupi yt është ndryshe nga ai që kishe në Tokë e sheh dhe e ndien ndryshimin. Këmbët bëhen më të holla, ndërsa fytyra më e rrumbullakët.”
Ish-pilot prove i Forcave Ajrore Italiane, Parmitano është përzgjedhur së fundmi për misionin e tij të tretë në hapësirë si një nga katër anëtarët e ekuipazhit të Artemis III. Misioni, që pritet të nisë në vitin 2027, do të testojë mjetet e uljes në Hënë dhe kostumet hapësinore për rikthimin e njerëzve në sipërfaqen hënore.
Nuk është çudi që Parmitano u përzgjodh. Kur bisedon me të, krijon përshtypjen se udhëtimi në hapësirë i vjen natyrshëm.
“Një nga arsyet pse njerëzimi ka qenë kaq i suksesshëm në Tokë është aftësia jonë për t’u përshtatur,” tha ai. “Por të shohësh se si, brenda vetëm pak javësh në hapësirë, trupi pëson ndryshime kaq të mëdha, më mahniti. Ndihesha krejt ndryshe dhe trupi im i ri dukej sikur i përshtatej shumë më mirë mjedisit ku ndodhesha.”
Ndikimi i udhëtimeve hapësinore në trupin e njeriut – nga muskujt dhe kockat deri te bllokimi i sinuseve – është dokumentuar mirë gjatë rreth 70 viteve që nga fluturimet e para të njerëzimit në orbitë. Megjithatë, shumë më pak dihet për efektet që mungesa e gravitetit ka mbi trurin.
Në hapësirë, trupi nuk ka më nevojë të luftojë vazhdimisht kundër forcës së gravitetit për çdo lëvizje. Si pasojë, kockat që mbajnë peshën e trupit dhe muskujt që përdorim për të ngritur pesha, për të ecur apo për të vrapuar fillojnë të dobësohen.
Vetëm pas pak ditësh në hapësirë, kockat fillojnë të humbasin kalcium, ndërsa muskujt nisin të tkurren, duke përfshirë edhe muskujt e zemrës. Arsyeja pse astronautët shpesh kanë fytyrë të fryrë është se lëngjet e trupit nuk tërhiqen më poshtë nga graviteti dhe grumbullohen në pjesën e sipërme të trupit.
Kjo nuk do të ishte problem nëse astronautët do të jetonin përgjithmonë në hapësirë. Por nëse duan të kthehen në Tokë në gjendje të mirë fizike, ata duhet të ndjekin një regjim shumë të rreptë ushtrimesh.
Zakonisht, kjo përfshin rreth dy orë stërvitje çdo ditë në palestrën e ISS-së. Edhe kështu, pas vetëm gjashtë muajsh në hapësirë, astronautët nxirren nga kapsula e kthimit dhe transportohen me barela. Mund të duhen deri në katër vjet që kockat e tyre të rikthehen në gjendjen normale.
“Truri është ndoshta organi ynë më i rëndësishëm,” thotë Alessandro Alcibiade, mjek fluturimi në ESA. “Nëse nuk çon në hapësirë një tru që funksionon mirë, atëherë gjithçka tjetër humbet vlerën.”
Studimet mbi ndikimin e udhëtimeve hapësinore në tru kanë qenë të kufizuara dhe janë kryer vetëm me një numër të vogël astronautësh gjatë misioneve afatgjata.
Për shembull, astronauti Scott Kelly kaloi një vit në ISS, ndërsa vëllai i tij binjak, Mark Kelly, qëndroi në Tokë. Studimi që pasoi tregoi se aftësitë njohëse të Scott-it mbetën pothuajse të pandryshuara gjatë misionit krahasuar me Mark-un, por u përkeqësuan për rreth gjashtë muaj pas kthimit në Tokë.
Tani, një studim i ri i publikuar në revistën shkencore Frontiers in Psychology, nga studiues të Birkbeck, University of London, dhe i ndarë ekskluzivisht me BBC-në, ka analizuar së bashku rezultatet e 15 studimeve të imazherisë së trurit që përfshinin rreth 377 pjesëmarrës.
Në këto studime u përfshinë si astronautë, ashtu edhe vullnetarë që morën pjesë në simulime të fluturimeve hapësinore në Tokë, siç janë eksperimentet e qëndrimit të zgjatur në shtrat (bedrest studies), të cilat përdoren për të imituar disa nga efektet e mungesës së gravitetit mbi organizmin.
Duke kombinuar të gjitha këto grupe të dhënash, ekipi i Birkbeck beson se ka identifikuar ndryshimet që ndodhin në tru kur ai ekspozohet ndaj mikrogravitetit.
“Është një shembull i mrekullueshëm i neuroplasticitetit – ne zbuluam se në tru ndodhin si ndryshime strukturore, ashtu edhe funksionale,” thotë autorja kryesore e studimit, Elisa Raffaella Ferrè, profesoreshë e neuroshkencës njohëse në Birkbeck, University of London.
“Ne kemi identifikuar një grup zonash të trurit që pësojnë ndryshime kur graviteti mungon.”
Pra, ashtu si trupi ndryshon në hapësirë, studimi tregon se edhe truri përshtatet fizikisht me mungesën e gravitetit, duke riorganizuar lidhjet e tij nervore për t’iu përshtatur këtij mjedisi të ri.
“Ne shohim ndryshime në pjesët e trurit që kontrollojnë lëvizjen, ekuilibrin dhe ndërgjegjësimin për trupin,” thotë bashkautorja e studimit, Silvia Seghezzi.
“Ne vumë re gjithashtu ndryshime në operkulum, një zonë e trurit ku bashkohen sinjale të ndryshme shqisore dhe përpunohen në mënyrë të integruar.”
Kjo do të thotë se truri i njeriut është zhvilluar për të ndier praninë e gravitetit.
“Ne nuk e perceptojmë gravitetin në të njëjtën mënyrë siç perceptojmë ndryshimet e ngjyrës, dritës, temperaturës apo tingujve,” shpjegon Ferrè.
“Por graviteti është një element i pandryshueshëm i mjedisit dhe truri ynë e merr vazhdimisht këtë informacion dhe e përpunon atë.”
“Nëse doni ta shihni nga një këndvështrim pak më teknik, mund të mendoni se graviteti është sinjali i parë që merr fetusi gjatë zhvillimit në mitër. Pra, truri ynë ndërtohet mbi aftësinë për të dalluar gravitetin,” shton ajo.
Ferrè jep si shembull ngritjen e një filxhani kafeje. Ne e bëjmë këtë pa e menduar fare, shpjegon ajo, sepse truri ynë kompenson automatikisht forcën e gravitetit të Tokës dhe aktivizon muskujt në mënyrën e duhur.
Në pamje të parë, ky është një lajm i mirë për astronautët. Në fakt, nëse truri i njeriut nuk do të përshtatej në hapësirë, astronautët do të përballeshin me shumë vështirësi në aktivitetet e përditshme përfshirë edhe derdhjen e vazhdueshme të filxhanëve të kafesë.
Megjithatë, sfida kryesore qëndron te shpejtësia me të cilën ndodh ky riorganizim neurologjik i trurit.
