Fatos Çoçoli
Është mëse e sigurt se sipërmarrësi kosovar Behxhet Pacolli, pronar i kompanisë “Mabco”, me seli në Zvicër, po përgatitet të hedhë në gjyq ndërkombëtar shtetin shqiptar, për ndërprerjen nga qeveria të koncesionit të ndërtimit të Aeroportit Ndërkombëtar të Vlorës, për shkak të mosrealizimit të detyrimeve kontraktuale nga koncesionari.
Kompania “Mabco” mund të ankohet dhe të kërkojë arbitrazh ndërkombëtar pranë Qendrës Ndërkombëtare për Zgjidhjen e Mosmarrëveshjeve të Investimeve (ICSID), institucioni më i njohur në botë për arbitrazhin ndërmjet investuesve privatë dhe shteteve, pjesë e Grupit të Bankës Botërore, ose mund të zgjedhë arbitrazhe të tjera ndërkombëtare, si Dhoma Ndërkombëtare e Tregtisë (ICC), me seli në Paris, apo Gjykatën e Londrës për Arbitrazhin Ndërkombëtar (LCIA), një tjetër institucion i njohur ndërkombëtar i arbitrazhit.
Çështja e Aeroportit Ndërkombëtar të Vlorës po shkon drejt një prej përplasjeve më të rëndësishme kontraktore ndërmjet shtetit shqiptar dhe një investitori privat. Pas nisjes më 4 gusht 2026 të procedurave nga Ministria e Infrastrukturës dhe Energjisë për zgjidhjen e kontratës koncesionare me konsorciumin e përbërë nga shoqëria “Mabco”, e sipërmarrësit kosovar Behgjet Pacolli dhe shoqëria “2A Group” e sipërmarrësit tjetër kosovar Valon Ademi, pritet që shtetit tonë t’i vijë ftesa për në arbitrazh ndërkombëtar, ku kompania “Mabco” përgatitet të kërkojë një dëmshpërblim prej disa qindra milionë euro, për kontratën e ndërtimit të Aeroportit, me vlerë 103.9 milionë euro.
Pika më e fortë e Shqipërisë: detyrimet kontraktore
Në çdo koncesion të një infrastrukture strategjike, veçanërisht në një aeroport ndërkombëtar, investitori nuk merr vetëm të drejta; ai merr edhe një paketë të qartë detyrimesh.
Kontrata koncesionare për ndërtimin e Aeroportit Ndërkombëtar të Vlorës përcaktonte afate konkrete për kohëzgjatjen dhe përfundimin e punimeve. Kohëzgjatja e përcaktuar në kontratë ishte 36 muaj, pra tre vjet. Punimet për ndërtimin e Aeroportit nisën zyrtarisht më 20 shkurt 2023. Sipas kontratës, aeroporti duhej të përfundonte brenda 36 muajve, pra deri më 20 shkurt 2026. Ky afat ishte përcaktuar edhe në lejen e ndërtimit.
Kontrata parashikonte gjithashtu një periudhë shtesë prej 90 ditësh. Nëse aeroporti nuk bëhej operacional as brenda këtij afati, shteti shqiptar fitonte të drejtën të zgjidhte kontratën, për shkak të mospërmbushjes së detyrimeve.
Edhe ky afat skadoi më 20 maj 2026, ndërsa aeroporti nuk ishte ende funksional. Madje, raporti i inxhinierit të pavarur i datës 20 maj 2026 evidentonte se rreth 70 për qind e punimeve ishin realizuar, por vetëm 57 për qind e tyre ishin çertifikuar. Në një kohë, kur, sipas kontratës koncesionare, aeroporti më 20 maj 2026 duhej të ishte ndërtuar 100 përqind dhe gati për aktivitetin e çertifikimit të fluturimeve.
Për Avokatin e Shtetit shqiptar dhe studjon ligjore që ai do të zgjedhë të na përfaqësojë, janë të gjitha dokumentat e plotë për të përcaktuar qartë në arbitrazh cilat detyrime ishin marrë përsipër nga koncesionari, cilat afate ishin shkelur prej tij, cilat njoftime ishin bërë nga shteti shqiptar dhe në çfarë mase këto shkelje përbënin shkelje thelbësore të kontratës.
Vonesat në ndërtimin e një aseti strategjik si një aeroport ndërkombëtare mund të jenë vendimtare.
Këtu Avokati i Shtetit mund të ngrejë pyetjn thelbësore: a kishte koncesionari një pengesë madhore dhe të paparashikueshme nga kontrata, apo thjesht nuk arriti të siguronte kushtet financiare dhe operacionale(bashkëpunimi mes dy ortakëve) të nevojshme dhe të domosdoshme për zbatimin e kontratës? Konflikti i rëndë i lindur mes dy ortakëve në koncesion, qe për muaj me rradhë gati paralizoi grafikun e punimeve në Aeroport, nuk është faj i shtetit shqiptar!
Financimi problematik i koncesionarit është një nga nyjet kryesore të çështjes
Një projekt aeroportual nuk mund të mbështetet vetëm mbi deklaratat për investimin. Ai kërkon financim të mbyllur, garanci, kontrata huaje dhe mekanizma të qartë për disbursimin e kapitalit.
Në rastin e Aeroportit të Vlorës, çështja e financimit merr rëndësi të veçantë, për shkak të kredisë së raportuar prej rreth 100 milionë eurosh nga kompania “Delphos Securities”, marrë nga kompania “Mabco”, pa dijeninë dhe autorizimin e shtetit shqiptar, edhe pse kushtet e kontratës së koncesionit të Aeroportit e kërkojnë imperativisht këtë.
Në mars 2025, kompania “Mabco” nënshkroi një marrëveshje huaje me shoqërinë financiare “Delphos Securities”, me vlerë 100 milionë euro. Sipas informacionit të bërë publik, fondet do të përdoreshin për dy qëllime kryesore: përfundimin e ndërtimit të Aeroportit të Vlorës dhe shlyerjen e një kredie ekzistuese bankare të kompanisë “Mabco”.
Shqetësimi themelor i Shtetit shqiptar nuk lidhet me shumën e huasë, por me garancitë e dhëna në favor të huadhënësit “Delphos Securities”dhe pasojat që ato mund të kishin mbi të ardhurat, administrimin dhe të ardhmen financiare të një infrastrukture strategjike, si Aeroporti Ndërkombëtar i Vlorës.
Këto elemente provohen qartë në arbitrazh si një tjetër shkelje serioze e kontratës koncesionare, si dhe si një ndër arsyet madhore, që e çuan shtetin shqiptar në nisjen e procedurave për zgjidhjen e kontratës.
Sipas marrëveshjes së huasë lidhur nga Mabco pa informuar shtetin shqiptar, duke shkelur kontratën, “Delphos Securities” merrte garanci mbi të gjitha të ardhurat e ardhshme të aeroportit, përfshirë edhe ato të garantuara nga Shteti shqiptar.
Marrëveshja e huasë i jepte “Delphos Securities” kontroll mbi llogaritë bankare dhe politikat financiare të kompanisë, si edhe të drejtën për t’ia transferuar këto të drejta palëve të treta. Këto dispozita bien ndesh në mënyrë flagrante me kontratën koncesionare të Aeroportit të Vlorës, e cila ndalon shprehimisht dhënien e garancive të tilla, pa miratimin paraprak të Shtetit shqiptar. Një miratim i tillë nuk u kërkua nga “Mabco” dhe nuk u dha nga shteti shqiptar.
Në arbitrazh mund të provohet qartë se kontrata e huasë 100 milionë euro përfaqësonte një akt me rrezik të lartë juridik. Një institucion financiar privat, “Delphos Securities” mund të fitonte kontroll ekonomik mbi një projekt strategjik shtetëror, pa dijeninë dhe pa miratimin e Shtetit shqiptar.
Vetë hedhësi në gjyq i Shtetit shqiptar, sipërmarrësi Behxhet Pacolli, është shprehur disa herë publikisht, se Shteti shqiptar nuk ka asnjë rol ose ndikim, në situatën e krijuar nga mes dy ortakëve në koncesion. Ai do ta ketë të vështirë të mos kufizohet vetëm tek kontrata, por të pretendojë se shteti i Shqipërisë ka cenuar investimin e tij, ka vepruar në mënyrë arbitrare, ose nuk ka respektuar standardet e mbrojtjes së investimeve, sipas Marrveshjes për Mbrojhtjen e Investimeve Shqipëri-Zvicër e vitit 1992.
Avokati i Shtetit ka mundësinë e plotë të provojë se vendimi për zgjidhjen e kontratës nuk ishte një veprim politik, hakmarrës apo arbitrar, por pasojë e zbatimit të mekanizmave që vetë palët kishin parashikuar në kontratë, në rast moszbatimi të kushteve themelore të kontratës. Ky është argumenti më i rëndësishëm juridik i shtetit shqiptar.
Nëse Shteti ynë ka respektuar procedurat e njoftimit, ka dhënë mundësi për korrigjimin e shkeljeve, ka dokumentuar mospërmbushjen dhe ka zbatuar dispozitat për zgjidhjen e kontratës, sikurse duket qartazi se ka ndodhur, atëherë pretendimi për një veprim arbitrar të Shtetit bëhet shumë më i vështirë për t’u mbështetur.
Një investim strategjik nuk do të thotë imunitet nga detyrimet
Aeroporti i Vlorës është projekt strategjik për Shqipërinë. Por karakteri strategjik i një investimi nuk e përjashton investitorin nga detyrimet e tij.
Përkundrazi, sa më strategjik të jetë projekti, aq më të rëndësishme bëhen respektimi i afateve, standardeve teknike, kushteve financiare dhe detyrimeve të kontratës.
Shteti shqiptar e ka plotësisht mundësinë të argumentojë bindshëm se nuk mund të mbajë pafundësisht të bllokuar një aset të rëndësishëm publik, nëse investitori nuk është në gjendje të realizojë projektin në kohën e përcaktuar në kotratë.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme për një aeroport që synon të ndikojë drejtpërdrejt në turizëm, transport, punësim dhe zhvillimin ekonomik të Jugut të Shqipërisë.
Duhet shmangur gabimi më i madh: politizimi i mosmarrëveshjes
Shteti ynë dhe Avokati i Shtetit që do na përfaqësoje, duhet të shmangin gabimin më të madh: politizimin e çështjes. Një arbitrazh ndërkombëtar nuk fitohet me deklarata politike.
Nëse dëshirojmë të fitojmë, pse e vëteta është realisht me ne, duhet të paraqitemi përpara arbitrazhit me një dosje të strukturuar në mënyrë profesionale, me kontratën koncesionare dhe të gjitha anekset, me afatet dhe detyrimet e koncesionarit, me dokumentacionin e financimit (nëse e kemi kontratën e huasë me “Delfos Securities; nëse jo, duhet ta kërkojmë me forcë ta vendosë në dispozicion të palës sonë kompania “Mabco”, me korrespondencën zyrtare ndërmjet palëve, me raportet teknike mbi ecurinë e punimeve, me njoftimet për shkeljet. Pra, me të gjithë dokumentacionin që kërkon domosdoshmërisht zgjidhjen e kontratës.
Si dhe të paraqisim çdo provë që demonstron se Shteti ynë ka vepruar në përputhje me ligjin dhe kontratën.
Kjo është mënyra e vetme për ta kthyer çështjen në një mosmarrëveshje të pastër kontraktore, sikurse është realisht.
Eshtë normale që ne të kërkojmë që të njihet si e ligjshme zgjidhja e kontratës dhe të shmangim një dëmshpërblim të rëndë financiar ndaj koncesionarit/investitorit.
Aeroporti i Vlorës është një rast ku Shteti shqiptar duhet të tregojë se është në gjendje të mbrojë interesin publik edhe përballë një investitori privat ndërkombëtar.
Nëse provohet se koncesionari nuk ka përmbushur detyrimet e tij thelbësore, se financimi nuk është siguruar në mënyrën e kërkuar, se afatet janë shkelur dhe se shteti ka respektuar procedurat kontraktore për zgjidhjen e marrëveshjes, atëherë Shqipëria ka një bazë shumë të fortë për të fituar betejën juridike.
Arbitrazhi për Aeroportin e Vlorës mund dhe duhet të shndërrohet në një test shumë më të madh se vetë Aeroporti: testin nëse Shteti shqiptar di të lidhë kontrata të mëdha, t’i monitorojë ato dhe, kur ato nuk zbatohen, t’i mbrojë interesat e tij me profesionalizëm përpara institucioneve ndërkombëtare.
