Historia e humorit vetëpërçmues është e mbushur me kontradikta. Tani, studiuesit më në fund kanë filluar të kuptojnë nuancat e ndikimit të vërtetë që mund të ketë tallja me veten.
Pse disa fëmijë bëhen të përjashtuar?
Në vitet 1990, psikologët nisën të hetonin pse disa fëmijë përjashtoheshin nga bashkëmoshatarët e tyre. Ata zbuluan dy profile tipike. Disa prej fëmijëve të refuzuar ishin agresivë dhe ngacmonin të tjerët. Të tjerët ishin të urtë dhe të nënshtruar. Të dyja grupet kishin një cilësi të përbashkët: nuk dinin ta merrnin një shaka me sportivitet.
Grupi i parë u përgjigjej ngacmimeve me zemërim ose dhunë, ndërsa grupi i dytë ndihej i lënduar dhe tërhiqej. Të dyja grupet e interpretonin humorin e synuar si një fyerje, diçka që nuk mund të ishte bërë me qëllim të mirë. Fëmijët më të sigurt në aspektin shoqëror, nga ana tjetër, i shpërfillnin ngacmimet ose argëtoheshin prej tyre.
Aftësia për të qeshur me veten mund të ketë pasoja që në moshë të hershme. Studimet tregojnë se gjatë gjithë jetës, një qasje më e çlirët dhe me humor ndaj jetës është më e mirë për shëndetin mendor, marrëdhëniet dhe perspektivat tona në përgjithësi. Megjithatë, mendimet kanë qenë prej kohësh të ndara lidhur me faktin nëse është vërtet ide e mirë të qeshësh me veten.
Tani, studiuesit më në fund kanë filluar të kuptojnë nuancat e asaj që në të vërtetë do të thotë të tallesh me veten – dhe kur dhe si kjo mund të jetë e dobishme.
Një temë e debatueshme
A është vërtet e mundur të qeshësh me veten? Platoni nuk e mendonte kështu. Filozofi i lashtë grek besonte se humori shkaktohej nga ndjenja e epërsisë ndaj të tjerëve – veçanërisht ndaj atyre që, në mënyrë të gabuar, besojnë se janë më të bukur ose më të mençur sesa janë në të vërtetë.
Nëse vërtet e urreni që njerëzit të qeshin me ju, mund të jeni gelotofob – një person me ndjeshmëri të theksuar ndaj të qeshurës.
Më shumë se 1,000 vjet më vonë, në vitin 1651, filozofi anglez Thomas Hobbes ishte kryesisht dakord. Përjashtimi – kur njerëzit herë pas here ishin në gjendje të qeshnin me veten – ndodhte kur ata reflektonin mbi ndonjë marrëzi të së kaluarës, gjë që tregonte se sa më të pjekur dhe më të mençur ishin bërë ndërkohë.
Me kalimin e kohës, filozofët nisën të pranonin se jo çdo humor motivohej nga keqdashja. Në shekullin XVIII, për shembull, teoria e njohur e “mospërputhjes” propozonte se humori shpesh lind nga një shkelje e papritur e normave shoqërore.
Megjithatë, pyetja nëse njerëzit mund të qeshin vërtet me veten mbeti e debatueshme deri në kohët e fundit.
Pjesa më e madhe e kërkimeve mbi humorin gjatë 50 viteve të fundit është mbështetur në pyetjen që u bëhej njerëzve nëse mund të qeshnin me veten dhe në besimin te përgjigjet e tyre. Por, njësoj si me sasinë javore të alkoolit që njerëzit deklarojnë në formularët e mjekut, ekzistonte mundësia që përgjigjet të ishin paksa më optimiste nga realiteti. Ndoshta njerëzit nuk ishin aq sportivë sa pretendonin.
Në vitin 2011, megjithatë, studiues evropianë e testuan këtë aftësi përmes një eksperimenti. Ata ftuan pjesëmarrësit në laborator dhe, pa dijeninë e tyre, regjistruan fytyrat e tyre me kamera.
Kur pjesëmarrësit u kthyen përsëri, atyre iu treguan imazhe të shtrembëruara të fytyrave të tyre, të ngjashme me ato që shihen në pasqyrat e deformuara të parqeve të argëtimit, dhe u regjistruan reagimet e tyre.
Jo të gjithë u argëtuan, por 80% të paktën buzëqeshën kur u përballën papritur me imazhin. Rreth 40% u zbavitën edhe më shumë dhe qeshën me zë.
“Shkenca tashmë është mjaft e qartë se po, është e mundur të qeshësh me veten dhe në fakt ka mjaft përfitime që lidhen me këtë”, thotë Sonja Heintz, pedagoge e psikologjisë në Universitetin e Plymouth në Mbretërinë e Bashkuar, e cila studion humorin.
Të jesh në gjendje të qeshësh me veten është një nga format më të vështira të humorit për t’u zotëruar, deklaronte studiuesi i njohur amerikan i humorit, Paul McGhee, në vitin 2010.
Në programin e tij me shtatë hapa për zhvillimin e humorit, i cili synonte njerëzit që vuanin nga ajo që ai e quante “seriozitet terminal”, të mësuarit për të qeshur me veten ishte hapi i parafundit – i dyti për nga vështirësia vetëm pas “gjetjes së humorit në situata stresuese”.
McGhee e shihte aftësinë për të qeshur me veten si portën hyrëse drejt formave të tjera të humorit; një “komponent thelbësor” të një jete më të gëzueshme.
“Sepse nëse dikush e merr veten shumë seriozisht, është e vështirë të përfshihet në humor në përgjithësi”, shpjegon Heintz.
Disa njerëz e kanë më të lehtë se të tjerët të tallen me veten. Nëse vërtet nuk duroni që të tjerët të qeshin me ju, mund të jeni gelotofob – dikush me një ndjeshmëri të theksuar ndaj të qeshurës.
“Për shembull, mund të jeni ulur në një kafene dhe duke bërë shaka me miqtë tuaj, dhe dikush mund t’ju afrohet e t’ju pyesë: ‘Pse qeshët me mua?’”, thotë René Proyer, profesor i psikologjisë në Universitetin Martin Luther të Halle-Wittenberg në Gjermani.
Për gelotofobët, edhe një buzëqeshje mund të nënkuptojë se personi me të cilin po flasin mendon se ata janë qesharakë ose një objekt talljeje.
Nuk ekziston një faktor i vetëm që shpjegon pse dikush mund të bëhet gelotofob, por Proyer thotë se një stil prindërimi shumë i rreptë dhe ndëshkues është një nga faktorët e rrezikut.
Një tjetër është një përvojë traumatike në moshë të hershme, kur personi është tallur nga të tjerët.
“Për shembull, një situatë vërtet e sikletshme në shkollë”, thotë Proyer, “ku bëhesh objekt shakash për javë, muaj, ndoshta edhe vite”.
Autizmi duket se është një tjetër faktor rreziku.
Ekziston gjithashtu një dimension kulturor. Vendet e Azisë Lindore përgjithësisht kanë nivele më të larta të gelotofobisë sesa vendet perëndimore. Studiuesit ia atribuojnë këtë faktit se njerëzit që u përkasin kulturave kolektiviste kanë më pak gjasa të tërheqin vëmendjen te vetja ose të përdorin humorin si mekanizëm përballues.
Këto kultura priren të besojnë se humori duhet t’u lihet profesionistëve. Në Kinë, për shembull, njerëzit kanë më shumë gjasa ta lidhin humorin me “ekspertët”, pra me komedianët, sesa me qytetarët e zakonshëm.
Ashtu si fëmijët që nuk janë në gjendje t’i përballojnë ngacmimet, edhe gelotofobët priren të kenë rezultate më të dobëta psikologjike dhe ndërpersonale.
Kjo karakteristikë është lidhur me kënaqësi më të ulët nga jeta, shmangie më të madhe të miqësive, si dhe nivele më të larta të vetmisë dhe depresionit.
