Fondet e Bashkimit Europian për Ballkanin Perëndimor pritet të luajnë një rol gjithnjë e më të rëndësishëm në mbështetjen e reformave dhe zhvillimit ekonomik deri në vitin 2027. Sipas vlerësimeve të Bankës Botërore dhe Komisionit Evropian, programet e para-anëtarësimit (IPA I–III) dhe mekanizmi i ri për Rritje dhe Reforma (RGF) do të përfaqësojnë një angazhim vjetor prej rreth 0.7% të PBB-së së rajonit, ndërsa për periudhën 2021–2027, totali arrin në 6.7% të PBB-së së Ballkanit Perëndimor.
Shqipëria, përfitime të moderuara krahasuar me fqinjët
Të dhënat zyrtare tregojnë se Shqipëria mbetet një nga përfitueset me peshën më të moderuar të fondeve të BE-së krahasuar me fqinjët e saj.
Në periudhën 2007–2013, angazhimet e fondeve IPA për Shqipërinë përbënin rreth 5–6% të PBB-së, duke u ruajtur në nivele të ngjashme edhe gjatë 2014–2020. Megjithatë, ndryshe nga Kosova, Mali i Zi apo Maqedonia e Veriut, të cilat do të përfitojnë rritje të ndjeshme të alokimeve në kuadër të IPA III (2021–2027), Shqipëria pritet të ketë një rritje më të kufizuar në raport me PBB-në.
Sipas raportit, Kosova mbetet më e varura nga fondet e BE-së, me angazhime që kalojnë 15% të PBB-së, Mali i Zi dhe Maqedonia e Veriut ndjekin me përqindje të larta në rangun 10–13%,ndërsa Shqipëria, Bosnja dhe Serbia qëndrojnë në nivele më të ulëta, rreth 6–8% të PBB-së.
Kjo tregon një ndarje proporcionale sipas madhësisë së ekonomisë dhe kapaciteteve të menaxhimit të fondeve, ku vendet më të vogla dhe me varësi më të madhe buxhetore përfitojnë pjesë më të larta relative.
Shqipëria me përthithje më të dobët gjatë IPA II
Edhe pse mbështetja financiare nga BE ka qenë e qëndrueshme, Shqipëria ka pësuar rënie të dukshme në përthithjen efektive të fondeve. Në fazën IPA II (2014–2020), vetëm 78% e fondeve të alokuara u kontraktuan, dhe vetëm 57% e tyre u disbursuan realisht. Në krahasim, Bosnja dhe Hercegovina disbursoi mbi 80%, Serbia kontraktoi 87% të fondeve, ndërsa Mali i Zi ruajti normat më të larta të përthithjes në rajon.
Sipas raportit të Bankës Botërore, kjo diferencë lidhet me kapacitetet administrative të kufizuara, procedurat e zgjatura të prokurimit dhe mungesën e projekteve të pjekura për zbatim. Në disa raste, siç ndodhi në IPA III, disbursimet u pezulluan përkohësisht për programe si zhvillimi rural, për shkak të vonesave në menaxhim dhe planifikim.
BE-ja, burim stabiliteti fiskal, por kërkon performancë më të lartë
Sipas vlerësimeve të Komisionit Evropian, fondet e para-anëtarësimit kanë qenë një burim thelbësor stabiliteti fiskal për vendet e Ballkanit Perëndimor. Në total, që nga viti 2007, vlera e fondeve IPA për rajonin llogaritet në 38.5 miliardë euro, ndërsa për periudhën 2021–2027 përfshihen edhe grantet e reja të Mekanizmit të Rritjes dhe Reformave (RGF).
Në terma krahasues, gjatë IPA I, fondet për Ballkanin Perëndimor përfaqësonin 1.4% të shpenzimeve qeveritare, kundrejt 0.9% në vendet e Europës Qendrore dhe Lindore (EQL) gjatë programit PHARE. Megjithatë, në IPA II kjo peshë u ul ndjeshëm dhe për të arritur efektin e pritur nën IPA III, vendet duhet të përmirësojnë ndjeshëm kapacitetet e përthithjes dhe zbatimit, thekson raporti. /Ekofin.al
