Në çdo klikim, çdo video që ndalojmë për disa sekonda, çdo pëlqim apo kërkim që bëjmë, dikush po mëson më shumë për ne.
E për fëmijët, kjo ndodh në një mënyrë shumë më të thellë: platformat ndërtojnë një “profil digjital” që di çfarë i bën të qeshin, çfarë i mërzit dhe çfarë i bën të qëndrojnë më gjatë në ekran.
Eksperti i teknologjisë Besmir Semanaj shpjegon se si ndërtohet profili online i një fëmije, pse platformat janë krijuar për të krijuar varësi, si përfshihet Inteligjenca Artificiale në manipulimin emocional dhe çfarë mund të bëjnë prindërit për të ruajtur privatësinë dhe ekuilibrin e jetës digjitale të fëmijëve të tyre.
Si funksionojnë algoritmet që vendosin çfarë shohim online, veçanërisht për fëmijët, çfarë të dhënash mbledhin dhe si e ndërtojnë profilin e tyre?
Çdo herë që klikon diçka, bën një kërkim ose ndalon pak më gjatë te një video, algoritmi e regjistron. Kështu ndërton një lloj “dosjeje” për ty: çfarë të pëlqen, çfarë të bën të qeshësh, çfarë të zemëron.
Për fëmijët, kjo është si një pasqyrë që zmadhohet çdo ditë – pa e ditur prindi, platforma di më shumë për ta sesa vetë shkolla.
A janë platformat digjitale të ndërtuara për të krijuar varësi, duke ndjekur logjikën e “ekonomisë së vëmendjes”?
Po, dhe nuk është rastësi. Çdo “ping” i njoftimit, çdo video që fillon vetë, çdo “like” që vjen menjëherë – të gjitha janë si goditje të vogla me dopaminë.
E gjithë kjo është projektuar për të mbajtur fëmijët (dhe ne të rriturit) sa më gjatë aty, sepse koha është para për ta.
Sa të mbrojtur janë fëmijët shqiptarë në rrjete sociale dhe çfarë ndodh me të dhënat e tyre personale?
Jo aq sa duhet. Ligjet tona ende po i ndjekin zhvillimet, dhe shumica e platformave nuk kanë filtra që funksionojnë mirë për gjuhën shqipe.
Prindërit shpesh nuk dinë as ku të shikojnë për të kontrolluar privatësinë. Fotoja e fëmijës në plazh? Vendndodhja e shtëpisë? Të gjitha mund të përfundojnë diku pa e ditur askush.
Çfarë roli ka Inteligjenca Artificiale në përmbajtjen që u shfaqet të rinjve, a po bëhet gjithnjë e më e personalizuar dhe manipuluese?
AI e bën gjithçka personale – por jo gjithmonë për të mirë. Nëse fëmija është i mërzitur, algoritmi e kupton nga koha që kalon te video të caktuara dhe i shfaq përmbajtje që e mban aty.
Nuk është informim, është mbajtje nën vëzhgim emocional.
Çfarë mund të bëjnë prindërit nga ana teknike për të kufizuar ekspozimin apo për të ruajtur privatësinë e fëmijëve?
– Futuni në cilësimet e telefonit dhe aktivizoni kontrollet prindërore (në iPhone: Screen Time; në Android: Family Link).
– Vendosni orare: jo TikTok pas orës 21:00.
– Aktivizoni “Safe Search” në Google dhe YouTube.
– Çaktivizoni ndjekjen e vendndodhjes në çdo app.
– Çdo muaj, fshini “profilin e reklamave” në Google dhe Meta.
Por më e rëndësishmja: uluni me fëmijën dhe i tregoni: “Kjo video nuk është aty sepse është e mirë për ty, por sepse të mban të shikosh më gjatë”.
Sa ndikojnë algoritmet në sjelljen konsumatore të fëmijëve, pra në mënyrën si formohen dëshirat për blerje apo markat që duan?
Fëmijët nuk blejnë vetëm lodra, ata fillojnë të duan të jenë si personazhet që shohin.
Një video me sneaker të shtrenjtë, pastaj një tjetër, pastaj një tjetër… dhe papritur “dua ato” bëhet “unë jam ai që i ka ato”. Platformat nuk shesin produkt, shesin identitet. Dhe fëmijët e blejnë pa e kuptuar pagesën. /monitor.al
