Ndërsa i gjithë debati ekonomik mbi pasojat e luftës është përqëndruar tek rritja e çmimit të naftës, një tjetër krizë ndoshta edhe më e rëndë po formësohet nga dita në ditë. Kjo është rritja e pashmangshme e çmimeve të ushqimeve, e cila mund të jetë më e rëndë edhe se sa ajo që shkaktoi lufta në Ukrainë.
Një pikë e madhe presioni lidhet me plehrat kimikë dhe pesticidet. Ngushtica e Hormuzit, e bllokuar në mënyrë efektive nga Teherani, mbart rreth 30% të plehrave të tregtuara globalisht dhe prodhuesit e Gjirit janë furnizues të mëdhenj të amoniakut dhe uresë, sipas Organizatës së Ushqimit dhe Bujqësisë të OKB-së.
Banka e Amerikës paralajmëron se konflikti kërcënon 65% deri në 70% të furnizimeve globale të uresë, dhe çmimet tashmë janë rritur me 30% deri në 40%.
“Kjo do të ndikojë në mbjellje, do të ketë një furnizim më të ulët të mallrave në botë – të drithërave bazë, të ushqimit për kafshët dhe, për rrjedhojë, të produkteve të qumështit dhe mishit”, thotë Maximo Torero, kryeekonomist në Organizatën e Ushqimit dhe Bujqësisë, për ndikimin nëse konflikti zgjat edhe vetëm disa javë të tjera. “Shumë pak vende janë rezistente ndaj kësaj.”
Ndryshe nga karburanti, plehrat nuk kanë rezerva strategjike. Megjithatë disa vende janë më të ekspozuara se të tjerat.
Në tregun shqiptar çmimet e plehrave kimikë janë rritur sakaq me 30 për qind krahasuar me fillimin e luftës në Iran, ndërkohë që rritja pritet të vazhdojë. Kjo do të godasë edhe më shumë prodhimin e rrënuar vendas, teksa fermerët janë sakaq në vështirësi të mëdha ekonomike dhe të goditur nga kostot e larta të prodhimit.
Nga plehrat tek ushqimi
Ndryshe nga viti 2022, kur lufta e Rusisë në Ukrainë goditi papritur eksportet e drithërave nga prodhuesit kryesorë të ushqimit, çmimet më të larta të plehrave ose mungesat e plota mund të ulin rendimentet e të korrave, ndërsa rritja e çmimeve të energjisë mund të ndikojë në kostot e prodhimit dhe transportit.
Çmimet globale të naftës dhe gazit, të krahasueshme me krahasimet, janë rritur më shumë se 50% që nga fillimi i konfliktit, duke rritur kostot e inputeve në të gjithë zinxhirët e furnizimit.
Çdo goditje në furnizimin me plehra ka të ngjarë të ndihet së pari në të korrat me intensitet të lartë azoti, siç janë misri dhe gruri, sipas të dhënave nga Shoqata Ndërkombëtare e Plehrave. Kostot më të larta të ushqimit për kafshët përfundimisht do të përhapen në gjithçka, nga buka te shpendët dhe vezët.
Ky është gjithmonë problemi me këto lloj goditjesh të furnizimit, që pjesa e energjisë të merret fillimisht, dhe ndërsa kjo qetësohet, mund të merret pjesa e ushqimit që vjen përmes valës së dytë”, tha David Rees, kreu i ekonomisë globale në Schroders.
Nga kriza në krizë
Para se konflikti i SHBA-së dhe Izraelit me Iranin të shpërthente në shkurt, inflacioni global ishte moderuar dhe disa çmime ushqimesh madje po binin. Në janar, inflacioni global i ushqimit kishte rënë në nivelet më të ulëta që nga të paktën viti 2017, tha Rees.
Rritjet e çmimeve të ushqimeve në të kaluarën kanë shkaktuar trazira sociale, duke i vënë politikëbërësit në gatishmëri. Qeveria e Egjiptit subvencionon bukën për të ndihmuar në ruajtjen e stabilitetit social. Në vitin 2022, protestuesit dolën në rrugë nga Kili në Tunizi për shkak të çmimeve të larta.
Efektet anësore mund ta thellojnë shtrëngimin. Çmimet më të larta të karburantit mund t’i devijojnë të korrat në biokarburante në vend të ushqimit. Një ngadalësim ekonomik në Gjirin Persik – shtëpia e miliona punëtorëve migrantë – mund të ulë remitancat në vende duke përfshirë Pakistanin, Libanin dhe Jordaninë.
Tregjet tashmë po i pakësojnë pritjet për një nxitje të shpejtë të lehtësimit monetar në tregjet në zhvillim, ndërsa inflacioni i udhëhequr nga energjia rrezikon të rritet, një ndryshim që mund të ndikojë në rritje.
BERZH po shqyrton paketa mbështetëse, duke përfshirë ndihmën për të përballuar plehrat. Torero i FAO-s u bëri thirrje bankave të tjera të zhvillimit dhe qeverive të jenë të gatshme me masa emergjente nëse lufta nuk përfundon së shpejti.
“Nëse zgjat më shumë se një muaj… do të kemi probleme me mbjelljen dhe do të kemi probleme me rendimentet”, paralajmëroi Torero i FAO-s.
“Kjo mund të ketë një ndikim të madh në çmime, çmimet e ushqimeve, me kalimin e kohës”, tha Odile Renaud-Basso, presidente e Bankës Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim, një huadhënës kryesor në rreth 40 ekonomi në zhvillim. Ushqimet dhe karburantet përbëjnë më pak se një të katërtën e shportës së inflacionit të konsumatorit në shumicën e ekonomive të zhvilluara, por përbëjnë 30% deri në 50% në shumë tregje në zhvillim, tha Marie Diron, drejtoreshë menaxhuese në Moody’s Ratings./kapitali.al
