Mjedisi ynë ndikon shumë në zgjedhjet që bëjmë për ushqimin. Provat tregojnë se për të nxitur konsumatorët të bëjnë zgjedhje më të shëndetshme, etiketimi më i mirë dhe edukimi janë thelbësorë.
Kur hyn në një supermarket të zakonshëm, përballesh menjëherë me një gamë të gjerë opsionesh të pashëndetshme dhe ultra të përpunuara, të cilat shpesh janë shumë joshëse për t’u injoruar.
Jetojmë në një epokë bollëku dhe pesha mesatare e popullsisë në shumë vende vazhdon të rritet. Një faktor kyç që lidhet me shtimin në peshë janë dietat e pasura me ushqime ultra të përpunuara (UPF).
Ajo që po kuptohet gjithnjë e më shumë është se mesazhet në paketim ndikojnë drejtpërdrejt në atë që blejmë dhe hamë. Ndryshime të vogla në etiketim mund të bëjnë një ndryshim të madh në zgjedhjet tona – por edhe pajisja me njohuri më të mira për ushqyerjen mund të na ndihmojë të marrim vendime më të mira.
Në fakt, shumë ekspertë kryesorë thonë se mjedisi ushqimor – mënyra se si ushqimi prodhohet, reklamohet dhe shitet – është “obezogjen” (krijon kushte për shtim në peshë) dhe ndikon që konsumatorët të bëjnë zgjedhje të pashëndetshme. Për të luftuar rritjen e obezitetit, duhet të ndryshojmë atë që hamë – dhe kërkimet e reja tregojnë se ndërhyrjet në sjellje dhe ndryshimet në politika mund të bëjnë një ndryshim të rëndësishëm.
Mjedisi ushqimor
Deri në vitin 2050, më shumë se gjysma e të rriturve në botë parashikohet të jenë obezë nëse trendet aktuale vazhdojnë, sipas një studimi të vitit 2025. Nëse ndërmerren masa tani, kjo rritje e shpejtë mund të parandalohet, por “pa ndërhyrje të menjëhershme dhe efektive, mbipesha dhe obeziteti do të vazhdojnë të rriten globalisht”, shkruajnë studiuesit.
Por kur vetë mjedisi ushqimor është pjesë e problemit, dhe shpesh i ndërtuar për të maksimizuar fitimin, çfarë mund të bëhet?
Franco Sassi, një studiues i njohur i shëndetit publik në Imperial College London, thotë se edhe pse individët ndihen sikur kanë kontroll mbi zgjedhjet e tyre, provat tregojnë të kundërtën. “Mjedisi përcakton atë që do të zgjedhësh. Edhe nëse mendon se je në kontroll,” thotë ai. Sipas tij, kjo shpesh i çon njerëzit drejt zgjedhjeve të pashëndetshme.
Mënyra si produktet reklamohen dhe vendosen në dyqane luan një rol kyç në zgjedhjet që bëjmë. “Gjithçka në jetën tonë ndikohet nga ajo që shohim në mjedisin që na rrethon.”
Studimet tregojnë vazhdimisht se zgjedhjet ushqimore ndikohen shumë nga mjedisi, çmimi dhe disponueshmëria.
Etiketime më të mira
Situata bëhet edhe më shqetësuese kur kuptohet se ushqimet ultra të përpunuara janë dizajnuar për të qenë sa më të parezistueshme – madje disa i konsiderojnë edhe varësuese. Kjo ndodh pavarësisht lidhjes në rritje mes UPF-ve dhe problemeve shëndetësore serioze, madje edhe vdekjes së hershme.
Bërja e kësaj të qartë në etiketat e ushqimeve mund të ndryshojë sjelljen e konsumatorëve. Në vitin 2016, Kili vendosi etiketa të zeza paralajmëruese për produktet me përmbajtje të lartë sheqeri, kripe ose kalorish. Si rezultat, blerjet e produkteve me shumë kalori ranë me 23.8%.
Ky sistem është zbatuar edhe në disa vende të Amerikës Qendrore dhe ka rritur ndërgjegjësimin e konsumatorëve. Edhe një ulje e vogël e konsumit të UPF-ve është një përfitim i rëndësishëm.
Në disa vende evropiane përdoret gjithashtu sistemi “Nutri-Score”, i cili përbëhet nga shkronja me ngjyra nga A (më i shëndetshmi) deri në E (më i dobëti). Ky sistem u krijua për të ndihmuar konsumatorët të bëjnë zgjedhje më të informuara.
Studimet që çuan në krijimin e tij treguan lidhje midis cilësisë ushqyese dhe problemeve shëndetësore, përfshirë kancerin. Si rezultat, pati presion publik mbi industrinë ushqimore për të bërë ndryshime.
Disa prodhues ulën përmbajtjen e sheqerit dhe përdorën më shumë drithëra të plota. Supermarketet gjithashtu promovuan produkte më të shëndetshme, duke rritur shitjet e produkteve me “Nutri-Score A” dhe duke ulur ato me “E”.
Ndryshimi i sjelljes
Përveç ndryshimeve sistemike, a mund të bëjmë zgjedhje më të mira individualisht?
Studimet tregojnë se ndryshimi i sjelljes mund të përmirësojë zakonet ushqimore. Një studim nga University College London tregoi se mbështetja individuale uli konsumimin e UPF-ve tek pjesëmarrësit.
Ata morën këshillim personal, plane ushqimore me pak UPF dhe udhëzime për gatim në shtëpi.
“Duhet të përmirësojmë mjedisin, por edhe t’u japim njerëzve aftësi praktike,” thotë studiuesi Samuel Dicken. “Nuk mjafton të thuash ‘gatuaj’, nëse nuk ke kushte bazë si kuzhinë apo frigorifer.”
Pas gjashtë muajsh, pjesëmarrësit ulën konsumimin e ushqimeve ultra të përpunuara me 25%, humbën peshë dhe përmirësuan mirëqenien.
Megjithatë, ndërhyrjet e personalizuara janë të kushtueshme dhe kërkojnë kohë, ndërsa ushqimi i shëndetshëm shpesh është më i shtrenjtë.
Për të arritur ndryshim real, duhen ndërhyrje të shumta njëkohësisht. “Mjedisi ushqimor është shumë kompleks, ndaj duhet një kombinim masash,” thotë Sassi.
Nëse këto masa zbatohen, më shumë njerëz do të jenë në gjendje të dallojnë dhe kufizojnë ushqimet ultra të përpunuara dhe të përmirësojnë shëndetin e tyre në përgjithësi.
