Lutfi Dervishi
Si ka mundësi që monedha e një prej zonave ekonomike më të fuqishme të planetit zhvlerësohet vazhdimisht përballë lekut?
Përgjigjja zyrtare që të japin patronazhistët e financave është magjike: ekonomia jonë po fluturon!
Numrat “nuk” të gënjejnë. Kur sheh shifrat, të krijohet përshtypja se Wall Street-i është një filial i tregut Çam në Tiranë.
Sot, euro ka zbritur në rreth 94 lekë. Vetëm pak vite më parë, të njëjtën euro e këmbenim me 120 apo 125 lekë. Forcimi i lekut është tashmë një prirje disavjeçare dhe jo një tekë sezonale, kur emigrantët vijnë të harxhojnë kursimet dhe turistët e huaj zbulojnë “Maldivet e Europës” me çmime të Dubait.
Sigurisht, kursi i këmbimit nuk është një ndeshje boksi ku pesha më e rëndë mund peshën më të lehtë. Fuqia e një monedhe nuk përcaktohet mekanikisht nga muskujt e ekonomisë reale. Ajo ndikohet edhe nga një koktej normash interesi, inflacioni, kapitalesh, remitancash, investimesh dhe besimi, ku disa përbërës përzihen në dritë të diellit dhe disa të tjerë nën dritën e hënës.
Po nëse leku po forcohet kaq shumë dhe për kaq gjatë, pyetja nuk është nëse në vend po hyjnë euro. Këtë e sheh edhe një i verbër që ecën në trotuaret e Tiranës, aty ku mbillen kulla me një shpejtësi që do ta kishte zili edhe bujqësia socialiste në kohën e misrit hibrid.
Pyetja është: nga hyjnë eurot, sa hyjnë, si hyjnë dhe ku përfundojnë?
Versioni zyrtar është i njohur: turizmi ka rritje galaktike, emigrantët po dërgojnë para, investimet e huaja po rriten dhe edhe të huajt janë dashuruar me betonin tonë dhe po blejnë apartamente.
Argument i denjë për t’u treguar si përrallë para gjumit të vapës.
Vendi vazhdon të jetë një ekonomi me deficit të madh tregtar. Kemi një bazë prodhuese aq të dobët, sa importojmë hudhrat nga Kina, fasulet nga Egjiptit, e qumështin nga Serbia. Eksportet përballen me vështirësi ekzistenciale dhe produktiviteti ynë është aq larg mesatares europiane, sa na duhet teleskopi i NASA-s për ta parë.
Megjithatë, një vend që prodhon relativisht pak, importon pothuajse gjithçka dhe ka produktivitet të ulët, ka një monedhë që sillet sikur Shqipëria ka zbuluar papritur inteligjencën artificiale, mikroçipat elektronikë dhe prodhimin e anijeve kozmike.
Le të shohim Turqinë, një vend mik dhe aleat strategjik. Në vitin 2023, një euro këmbehej me rreth 21 lira turke. Në korrik 2026, një euro këmbehet me rreth 53 lira.
Dhe po flasim për një vend me industri automobilistike, tekstile, elektronikë, bujqësi të zhvilluar dhe një industri ushtarake që eksporton dronë Bayraktar në mbarë botën. Në Turqi pra që i shet dronë Ukrainës, sistem radaresh Polonisë, anije Portugalisë e së shpejti dhe avionë Spanjës.
Por ja që lira turke bie, ndërsa leku ynë fluturon sikur ushqehet me kerozinë. A është Shqipëria ekonomikisht më e fuqishme se Turqia? Pa dyshim. Ata prodhojnë dronët, ne i përdorim për të parë nga lart sa veta kanë ardhur në protestë.
Atje, inflacioni i lartë, politikat monetare dhe humbja e besimit e kanë gjunjëzuar lirën, ndërsa këtu, hyrja e madhe e valutës në një treg të vogël ka herkulizuar lekun.
Banka e Shqipërisë ka ndërhyrë duke blerë sasi të mëdha eurosh për të frenuar forcimin e lekut. Vetëm në nëntë muajt e parë të vitit 2024, ndërhyrjet valutore arritën në rreth 2.6 për qind të PBB-së së vitit 2023, pothuajse trefishi i së njëjtës periudhë të një viti më parë.
Pra, edhe Banka Qendrore po përpiqet ta mbajë nën kontroll këtë lekun tonë rebel, që vuan nga shëndeti i tepërt.
Por mesa duket kjo nuk është më vetëm punë bankierësh.
Sepse, kur përveç turizmit, remitancave dhe investimeve të deklaruara, në ekonomi qarkullon edhe një sektor i madh informal, pyetja mbi origjinën dhe natyrën e të gjitha flukseve valutore nuk është teori konspirative, është pyetje ekonomike, institucionale dhe çështje e zbatimit të ligjit.
Nuk mund të thuhet se forcimi i lekut është vetëm produkt i parasë së zezë, por është po aq joserioze që çdo pyetje mbi flukset informale të valutës të trajtohet si herezi ekonomike.
Dosjet e hetimeve të fundit të Spak kanë treguar se ekonomia kriminale nuk është një univers paralel që jeton në Mars. Paratë kërkojnë të hyjnë në ekonominë reale, të investohen, të ndërtojnë, të blejnë dhe të qarkullojnë. Pyetja është se në çfarë mase këto flukse ndikojnë në ekonominë shqiptare dhe në tregun valutor.
Kjo pyetje kërkon përgjigje, jo patronazhizëm financiar.
Por guximi më i madh nuk është të shpjegosh pse leku forcohet. Guximi më i madh është ta shesësh rënien e euros si sukses.
Sukses për kë?
Eksportuesi shqiptar paguhet në euro dhe paguan punëtorët, energjinë dhe një pjesë të kostove në lekë. Kur euro bie, të ardhurat e tij në lekë tkurren.
Familja që pret 200 euro nga djali jashtë, dikur merrte rreth 24 mijë lekë. Sot merr rreth 18 mijë.
Punonjësi që paguhet në euro sheh pagën e tij të zvogëlohet në lekë pa i rënë në qafë shefi.
Ndërkohë, çmimet në Shqipëri vuajnë nga një sëmundje e çuditshme: kanë memorie të shkëlqyer kur duhet të rriten dhe amnezi të plotë kur duhet të ulen. Kafja e mëngjesit nuk është bërë më e lirë sepse ra euro, por më e shtrenjtë, qiratë në Tiranë nuk janë ulur, janë ngritur, apartamentet nuk janë bërë më të përballueshme, janë të pamendueshme për t’u blerë.
Ushqimet nuk janë kthyer në çmimet e vitit 2020, perimet në treg kushtojnë sikur janë rritur në sera të ujitura me ujë të bekuar.
Këtu qëndron dallimi i madh mes një treguesi të bukur në tabelën e Excel-it dhe jetës reale në xhepat e qytetarëve.
Politika ekonomike nuk ekziston për të prodhuar shifra dhe krahasime me vitin 2013. Pyetja nuk është a janë rritur shifrat pyetja është a jetojnë me mire njerëzit?
Mund të kesh rritje ekonomike dhe qytetarë që ikin nga sytë këmbët, mund të kesh më shumë turistë dhe familje shqiptare që nuk bëjnë dot dy ditë pushime, mund të kesh kulla luksoze dhe të rinj që jetojnë me qira deri në të dyzetat, mund të kesh monedhë të fortë dhe ekonomi prodhuese të dobët, mund të kesh shifra që fluturojnë dhe njerëz që mezi mbyllin muajin.
Prandaj pyetja nuk është vetëm: pse leku është kaq i fortë, por kush fiton nga ky kurs dhe kush humbet?
Sa ndikonturizmi?Sa remitancat? Sa investimet në pasuri të paluajtshme?
Sa flukset e tjera financiare?
Dhe, mbi të gjitha, pse një sukses kaq spektakolar monetar nuk po përkthehet me të njëjtën forcë në mirëqenie, paga reale, produktivitet dhe kapacitet prodhues?
Të thuash se leku i fortë është prova e shëndetit të hekurt të ekonomisë.
kërkon një dozë të jashtëzakonshme guximi, ose një optimizëm të përmasave olimpike.
Sepse të matësh fuqinë e një ekonomie vetëm me kursin e monedhës është njëlloj si të shohësh rezultatin e një ndeshjeje dhe të shpallësh ekipin e Sopotit të Librazhdit më të fortë se Bajerni i Mynihut.
