Popullariteti, një nga fiksimet përcaktuese të adoleshencës, duket se ngulitet në ndërgjegjen tonë për dekada pasi largohemi nga shkolla.
Para se të bëhesha shoqe me Georgian*, kisha frikë prej saj.
Një ngjarje më ka mbetur veçanërisht në mendje. Ishim 14 vjeç dhe shoqja ime më e mirë në atë kohë po organizonte një festë – një nga ato festat që zhvillohen në një sallë kishe me qira dhe ku merr pjesë pothuajse i gjithë viti i shkollës. Por ishte një grup njerëzish që shoqja ime kishte harruar t’i ftonte.
Georgia dhe grupi i saj po vinin drejt nesh nëpër oborrin e shkollës, ndërsa nxënësit përreth ktheheshin për t’i parë. Ajo ishte një pamje frikësuese me nxirje artificiale, flokë bionde të zbardhura me zgjatime dhe veshje sportive me ngjyra të ndezura – çfarë mund të donte vallë nga njerëz si ne? Ne ngrimë në vend kur ajo ndaloi para nesh.
“Jemi të ftuara në festën tënde, apo jo?” – e pyeti Georgia shoqen time me një ton urdhërues.
“Po, sigurisht”, arriti të përgjigjej me vështirësi shoqja ime.
E kënaqur, Georgia u kthye dhe u largua me hapa të vendosur. Një vajzë tjetër aty pranë pëshpëriti: “Nuk je e detyruar t’i ftosh nëse nuk do.” Por të gjithë e dinim se po, patjetër që duhej t’i ftonte.
Me siguri edhe ju keni kujtime të ngjashme nga shkolla e mesme – momente kur e gjetët veten në qendër të politikave të oborrit të shkollës. Ndoshta mbani mend Georgian tuajën, një nxënëse popullore që mund të shkaktonte frikë vetëm me një vështrim. Ose ndoshta vetë ju ishit një Georgia.
Sido që të jetë, me siguri e mbani mend mirë. Pasi foli me qindra njerëz për përvojat e tyre në shkollën e mesme, Mitch Prinstein, profesor i psikologjisë në Universitetin e Karolinës së Veriut në Chapel Hill, në SHBA, zbuloi se kujtimet për ata që dikur sundonin korridoret e shkollës – mbretëreshat e klasës, mbretërit e mbrëmjes së maturës, sportistët yje – ishin jashtëzakonisht të forta. “Po rikthejmë në mendje përvojat që kemi pasur kur ishim 14 vjeç dhe po i përdorim ato si një lloj modeli përmes të cilit e shohim botën.” – Mitch Prinstein
Edhe dekada pasi largohen nga shkolla, shumica e njerëzve janë në gjendje të kujtojnë pa vështirësi emrin e nxënësit më të popullarizuar të vitit të tyre – më shumë sesa emrat e mësuesve dhe të nxënësve të tjerë, shkruan Prinstein në librin e tij të vitit 2017, Popular: The Power of Likability in a Status-Obsessed World.
Dhe nuk janë vetëm kujtimet ato që mbeten. Mund të mendojmë se hierarkia e shkollës së mesme bëhet e parëndësishme sapo kalojmë për herë të fundit portën e shkollës. Por duket se ajo mund të ketë një ndikim të çuditshëm dhe të qëndrueshëm mbi ne. Hulumtimet tregojnë se sa popullorë dhe sa të pëlqyer ishim si adoleshentë mund të ndikojë në jetën tonë për shumë vite më pas – nga mënyra se si i kuptojmë ndërveprimet shoqërore, te forca e marrëdhënieve romantike, kënaqësia me jetën dhe madje edhe shëndeti ynë.
Rishikimi i konceptit të popullaritetit
Ishte psikologu amerikan John Coie ai që ndryshoi mënyrën se si studiuesit e shihnin popullaritetin. Studimet e tij tashmë themelore, në fillim të viteve 1980, nisën duke u bërë nxënësve dy pyetje të thjeshta për shokët e klasës:
Kë pëlqen më shumë?
Kë pëlqen më pak?
Në shkrimin e fëmijëve, të hedhur me dorë në qindra copa letre, Coie gjurmonte njohuri të reja rreth sjelljes shoqërore njerëzore.
Mund të mendoni se fëmijët ose pëlqehen përgjithësisht, ose nuk pëlqehen nga bashkëmoshatarët e tyre. Në fakt, Coie dhe kolegët e tij zbuluan se fëmijët mund të pëlqehen dhe të mos pëlqehen njëkohësisht nga nxënës të ndryshëm, ose mund të mos pëlqehen apo të mos urrehen veçanërisht nga askush.
Disa fëmijë përmendeshin shpesh nga bashkëmoshatarët e tyre – ata ishin shumë të dukshëm, si të ishin yje të vegjël. Të tjerë pothuajse nuk përmendeshin fare.
Për herë të parë, Coie përdori përgjigjet e fëmijëve për të propozuar pesë kategori shoqërore:
- Të pranuarit dhe të refuzuarit – ata që pëlqeheshin ose nuk pëlqeheshin gjerësisht.
- Të diskutueshmit – ata që merrnin një numër të madh si votash pozitive, ashtu edhe negative.
- Të neglizhuarit – ata që përmendeshin shumë rrallë në të dyja drejtimet.
- Mesatarët – fëmijët që nuk ishin ekstremë në asnjë drejtim të veçantë, megjithëse shumica anonin drejt njërës prej kategorive.
Shumë studime kanë konfirmuar dobishmërinë e këtyre kategorive. Në përgjithësi, ato tregojnë se rreth 40% e fëmijëve janë “mesatarë”, ndërsa 60% hyjnë në njërën nga katër kategoritë e tjera.
Fëmijët më të pëlqyer priren të konsiderohen nga bashkëmoshatarët e tyre si të sjellshëm, inkurajues dhe mbështetës, ndërsa “të neglizhuarit” priren të jenë të qetë dhe të tërhequr.
Fëmijët “e refuzuar” kanë më shumë gjasa të jenë ose agresivë dhe të ngacmojnë të tjerët, ose të pasigurt, me ankth social dhe vetë viktima të bullizmit.
“Të diskutueshmit”, grupi më i rrallë, i ndajnë njerëzit në dy kampe – zakonisht janë shakaxhinj të klasës ose rebelë.
Në mënyrë të habitshme, Coie zbuloi se etiketimet shoqërore të fëmijëve kryesisht mbeteshin të njëjta edhe kur ata futeshin në grupe të reja bashkëmoshatarësh. Dhe ndërsa kërkimi fillestar u krye me fëmijë të shkollës fillore, shumë studime e kanë përsëritur këtë rezultat te adoleshentët.
Një studim zbuloi se rreth gjysma e fëmijëve ruajnë të njëjtin status shoqëror që kishin në shkollën fillore edhe pesë vjet më vonë, në shkollën e mesme.
“Kam pasur një përvojë kaq të keqe në shkollën fillore dhe gjithmonë e mbaj mend nënën time të thoshte: ‘Do të jetë më mirë kur të shkosh në shkollën e mesme’,” thotë Connie*, një tjetër shoqe me të cilën kam folur për përvojën e saj në shkollë.
“Por mendoj se sapo je bullizuar, ose nëse ke diçka që të bën dukshëm ndryshe… ishte sikur të ishe një objektiv i lehtë.”
Pasi u bë objektiv i bullizmit gjatë muajve të parë të shkollës së mesme, për arsye që përfshinin faktin se ishte me prejardhje të përzier racore në një institucion ku shumica e nxënësve ishin të bardhë, Connie ndërroi shkollë. Megjithatë, në shkollën e re, shumë shpejt u përball me një model të ngjashëm.
“Efekti Regina George”
Ndërsa etiketimet shoqërore mbeten të njëjta, dinamikat shoqërore ndryshojnë në mënyrë dramatike nga shkolla fillore në shkollën e mesme.
Në shkollën fillore, fëmijët “popullorë” janë thjesht ata që pëlqehen më shumë – shpesh ata që sillen mirë dhe shkëlqejnë në mësime, sepse në atë moshë vlerat e fëmijëve zakonisht përputhen me ato të të rriturve që i mbikëqyrin.
Në shkollën e mesme, kjo ndryshon. Të rriturit dhe gjithçka që ata përfaqësojnë bëhen jashtëzakonisht të padëshirueshme.
Një nxënës i ndërgjegjshëm dhe tepër i suksesshëm në mësime mund ta gjejë veten të etiketuar si “nerd”, ndërsa një nxënës më i zhurmshëm, rebel dhe përçarës mund ta shohë papritur yllin e tij duke u ngritur.
Shkolla e mesme rritet bashkë me ne
Drejt fundit të shkollës së mesme, hierarkia e ashpër shoqërore fillon të zbutet disi.
Në fillim të viteve 1990, studiuesi David Kinney kreu një studim etnografik, ku u përfshi drejtpërdrejt në jetën e një shkolle të mesme për të vëzhguar nga afër se si ndryshonin kufijtë midis grupeve shoqërore. Ai ndoqi nxënës që dikur konsideroheshin “nerdë”, por që arritën të kalonin në grupin e “normalëve”.
Ngurtësia e grupeve shoqërore në vitet e para të shkollës së mesme mund të pasqyrojë aftësitë e kufizuara njohëse të adoleshentëve të rinj, vuri në dukje ai. Ndërsa adoleshentët e rinj bëhen gjithnjë e më të aftë për të reflektuar mbi veten, shumë prej tyre nuk janë ende në gjendje të dallojnë midis asaj se sa shpesh mendojnë për veten (shumë shpesh) dhe sa shpesh mendojnë të tjerët për ta.
Për shumë prej “nerdëve” të rinj me të cilët foli Kinney, kjo çoi në një përqendrim të tepruar dhe paralizues te vetja, si dhe në vështirësi të mëdha gjatë ndërveprimeve shoqërore. Me kalimin e kohës, zhvillimi i mëtejshëm njohës u mundësoi ish-“nerdëve” të ndiheshin më pak të frikësuar dhe të rrethonin veten me bashkëmoshatarë që u jepnin reagime pozitive.
Ndërsa adoleshentët piqen, presioni për t’u përshtatur me të tjerët fillon të zbutet. Madje, nxënësit popullorë mund të përballen me kërcënime nga grupe alternative dhe rebele. Studimi i Kinney-t zbuloi se në vitet e mëvonshme, “trendies” sfidoheshin nga nxënës me “pamje të jashtëzakonshme dhe sjellje të zhurmshme”, të cilët “konkurronin me ta për popullaritet në të gjithë shkollën”.
Disa nga këto ndryshime të vogla duhet të kenë filluar të shfaqeshin kur, në moshën 15-vjeçare, Georgia më kërkoi për herë të parë të rrija me të, por ende e mbaj mend konfuzionin dhe mosbesimin që ndjeva. Në atë kohë, unë isha pjesë e një grupi kryesisht meshkujsh që konsumonin drogë. A po përpiqej Georgia të bënte ndonjë shaka me mua? A do të më joshte të dilja me ta vetëm që më pas të më poshtëronin në ndonjë mënyrë?
Pothuajse 20 vjet më vonë, e pyes Georgian pse donte të bëhej shoqe me mua – diçka që nuk ia kisha pyetur kurrë më parë. Po pyes veten se cilat nga cilësitë e mia të jashtëzakonshme mund t’i kenë tërhequr vëmendjen – zgjuarsia ime, sharmi im?
“Besoj se ishte një lloj çuditshmërie që e ndanim të gjithë”, thotë ajo me hezitim. “Sikur asnjëri prej nesh nuk ishte normal.”
Shkolla, ushtria dhe burgu
Duke pasur parasysh të gjitha veçoritë e saj, është e jashtëzakonshme se sa shpesh e përdorim shkollën e mesme si pikë reference për të kuptuar ndërveprimet mes të rriturve.
Kur Lucy Foulkes, psikologe në Universitetin e Oksfordit në Mbretërinë e Bashkuar dhe autore e librit Coming of Age: How Adolescence Shapes Us, publikoi në rrjetet sociale një postim rreth efektit të “vajzave të këqija”, ajo mori një lumë reagimesh nga njerëz që e njihnin shumë mirë këtë përvojë.
“Shumë njerëz po thoshin: nuk ndodh vetëm me adoleshentët, e shoh këtë edhe në vendin e punës… E shoh këtë edhe te nënat te porta e shkollës”, thotë Foulkes.
“Është një fenomen njerëzor që disa njerëz arrijnë më shumë pushtet dhe dominim shoqëror mbi të tjerët. Thjesht, gjatë adoleshencës kjo gjë shfaqet në një mënyrë veçanërisht të theksuar.”
Foulkes thekson se adoleshentët janë të rrethuar nga të njëjtët njerëz pothuajse çdo ditë, për vite me radhë, në një mënyrë që “nuk ndodh vërtet në moshën e rritur, përveçse në ushtri ose në burg. Ka një intensitet që vjen nga vetë mjedisi dhe që shkon përtej asaj që po ndodh brenda trurit të tyre.”
Është pikërisht ky intensitet që shpjegon pjesërisht pse këto përvoja mbeten të ngulitura brenda nesh, thotë Prinstein, duke ndikuar për vite me radhë në mënyrën se si i kuptojmë dhe i interpretojmë ndërveprimet shoqërore.
“Ne rikthejmë vazhdimisht përvojat që kemi pasur kur ishim 14 vjeç dhe i përdorim ato si një lloj modeli përmes të cilit e shohim botën”, thotë Prinstein.
Ai u referohet studimeve që sugjerojnë se modeli mendor që përdorim për të kuptuar dhe përpunuar botën tonë shoqërore fillon të formohet që në fëmijëri dhe se pjesët e trurit që lidhen me përpunimin e kujtimeve aktivizohen kur njerëzit mendojnë për sjelljen shoqërore.
“Ato kujtime rikthehen vazhdimisht.”
