Nëse do të zgjidhej një shpikje që ndryshoi përgjithmonë formën e qyteteve moderne, shumica do të mendonin për çimenton, çelikun apo makinat. Por një tjetër shpikje, më pak e dukshme, ka qenë vendimtare për historinë urbane, ashensori.
Pa ashensorë, rrokaqiejt nuk do të ekzistonin siç i njohim sot. Edhe pallatet shumëkatëshe do të kishin mbetur të kufizuara në katër apo pesë kate, pasi lëvizja e përditshme në lartësi do të ishte e lodhshme dhe praktikisht e pamundur.
Ashensori nuk e bëri thjesht më të lehtë jetën e banorëve. Ai e ktheu qiellin në hapësirë ndërtimi dhe ndryshoi vlerën e tokës në qendrat e qyteteve.
Para përhapjes së ashensorëve, katet e ulëta ishin më të shtrenjtat. Sa më lart ngjiteshe, aq më pak vlente prona, sepse aksesi bëhej më i vështirë. Ashensori e përmbysi këtë logjikë: Katet e larta u kthyen në më të preferuarat, me më shumë dritë, më pak zhurmë dhe pamje më të mirë.
Ideja për të ngritur njerëz dhe ngarkesa është shumë e vjetër. Mekanizma të thjeshtë me litarë dhe rrotulla janë përdorur që në antikitet, ndërsa në Koloseun e Romës ngriheshin kafshë dhe skena nga hapësirat nëntokësore drejt arenës. Por për shekuj me radhë problemi kryesor ishte siguria.
Revolucioni erdhi në mesin e shekullit XIX me inxhinierin amerikan Elisha Graves Otis. Në vitin 1853, në një ekspozitë industriale në Nju Jork, ai demonstroi një mekanizëm sigurie që ndalonte rënien e platformës nëse këputej litari. Ishte momenti që i hapi rrugë ashensorit modern.
Në vitin 1857 u instalua ashensori i parë komercial për pasagjerë në Nju Jork. Ishte shumë i ngadaltë sipas standardeve të sotme, por mjaftoi për të provuar se teknologjia mund të përdorej në jetën e përditshme.
Në të njëjtën kohë, zhvillimi i çelikut dhe strukturave metalike u dha arkitektëve mundësinë të projektonin ndërtesa më të larta. Ashensori plotësoi hallkën që mungonte, transportin e njerëzve mes kateve.
Kur në Çikago u ndërtua në vitin 1885 “Home Insurance Building”, shpesh i cilësuar si rrokaqielli i parë në botë, ashensorët nuk ishin më luks, por kusht për funksionimin e ndërtesës.
Më pas nisi gara e lartësisë, që ndryshoi pamjen e Çikagos, Nju Jorkut dhe më vonë të metropoleve në të gjithë botën.
Me kalimin e kohës, ashensorët me avull u zëvendësuan nga ata elektrikë, shpejtësia u rrit, dyert automatike hoqën nevojën për operatorë dhe sistemet kompjuterike bënë të mundur menaxhimin e dhjetëra ashensorëve në një ndërtesë të vetme.
Sot, ashensorët më të shpejtë në botë kalojnë 20 metra në sekondë, ndërsa teknologjitë e reja po shkojnë drejt sistemeve pa kabllo tradicionale, me lëvizje magnetike të ngjashme me trenat e shpejtësisë së lartë.
Në botë llogariten mbi 40 milionë ashensorë në funksion, që kryejnë miliarda udhëtime çdo ditë. Në shumë metropole, njerëzit lëvizin më shumë vertikalisht brenda ndërtesave sesa horizontalisht në rrugë.
Pikërisht këtu qëndron rëndësia e kësaj shpikjeje. Ashensori nuk ka famën e avionit, makinës apo internetit, por pak teknologji kanë ndryshuar kaq thellë jetën e përditshme dhe pamjen e qyteteve moderne./skyweb.al
