Në korridoret e zhurmshme të qendrave shëndetësore apo në shtëpitë e largëta në periferi, shpesh fshihen histori që rrallëherë dalin në dritë. Martesat e hershme në Shqipëri nuk janë thjesht statistika në raporte organizatash. Ato janë jetë të thyera, që kërkojnë forcë titanike për t’u ndërtuar sërish.
Një infermiere në periferi të Tiranës lëviz mes pacientëve me një siguri që të jep vetëm profesioni. Pak e dinë se pas uniformës së bardhë fshihet një 14-vjeçare, bota e së cilës u shemb brenda një dite, kur mësoi se babai e kishte fejuar pa e pyetur. Frika nga paragjykimet dhe presioni i farefisit ishin “arsyet” e pakuptimta të familjes.
Ajo e kujton ende momentin kur u kthye nga shkolla, me gëzimin e një note të mirë që donte t’ia tregonte nënës.
“Një ditë u ktheva nga shkolla dhe e gjeta nënën time të përlotur. Nuk më tregonin çfarë po ndodhte, derisa tezja më tha: ‘Babai yt të ka fejuar’. Ajo natë për mua ishte e mbushur me lot. Isha vetëm 14 vjeçe.”
Vendimi ishte marrë pa pyetur vajzën. Familjarët besonin se fejesa do ta “mbronte”, pasi ajo ishte më e zhvilluar fizikisht se bashkëmoshataret e saj. Frika nga paragjykimet dhe presioni i farefisit kishin bindur babanë se kjo ishte zgjidhja e duhur.
“Fillimisht vazhdova shkollën për pak kohë, por më pas e lashë. Dita e fejesës ishte shumë e vështirë. Bashkëshorti ishte 11 vite më i madh se unë dhe çdo gjë e përjetoja me lot. Më duhej të ndërprisja shkollën dhe të dilja me një burrë që nuk e njihja.”
Për vite me radhë jeta e saj u kufizua mes familjes dhe përgjegjësive të përditshme. Në moshën 20-vjeçare u bë nënë për herë të parë dhe më vonë solli në jetë edhe një fëmijë të dytë.
Por, ndryshe nga shumë të tjera, ajo sot jeton me dinjitet dhe gjeti kurajon për t’u rikthyer tek ëndrra e saj, duke u bërë infermiere dhe duke e kthyer arsimimin në trashëgiminë që u lë fëmijëve të saj. “Kur shoh fëmijët e mi, kuptoj sa e shkurtër ishte fëmijëria ime dhe dua që ata të mos e përjetojnë atë që përjetova unë. Vajza, duajeni veten fort, mos u dorëzoni dhe jetojeni jetën të lira dhe të lumtura!”
Ekzistojnë dhjetra histori të tjera që mbeten të mbyllura në ciklin e varfërisë. Në anën tjetër të kryeqytetit, në Bathore, një grua rrit tre fëmijët e saj mes varfërisë, pasigurisë dhe dhunës. Në moshën 15-vjeçare, ajo u gjend përballë një vendimi të imponuar.
“Një ditë të gjithë njerëzit e burrit vijnë te shtëpia jonë në Kukës. Unë isha në dhomë. Më thotë mami: ‘Hajde se kanë ardhur njerëz’. I thashë: ‘Kush janë?’ ‘Burri yt me njerëzit e vet, do martohesh’. Unë mbeta pa fjalë.” Ajo ishte vetëm 15 vjeçe.
“Ishte vendim i imponuar nga familja ime, pasi atë ditë unë shkova direkt te shtëpia e burrit. Arsyet ishin presioni i familjes, varfëria dhe që të mos isha barrë për familjen time. Ishte moment frike dhe pasigurie, ishte traumë për mua. Nuk njihja as burrin dhe askënd tjetër.”
Fëmijëria e saj kishte kaluar në kushte të vështira ekonomike. Shkollën e kishte lënë që në klasën e katërt. Varfëria, mungesa e babait dhe distanca e madhe nga shkolla e kishin larguar herët nga arsimi. “Kam vetëm katër klasë shkollë. Babain nuk e kisha dhe shkolla ishte larg fshatit. Më ka shkuar gjithë jeta duke qarë.”
Martesa nuk solli shpëtimin që i ishte premtuar. “Gjatë viteve të para të martesës jam ndjerë e izoluar, e frikësuar dhe e pafuqishme. Vetëm kam punuar deri në sfilitje dhe nuk kisha asnjë të drejtë të shprehja mendimin tim, përndryshe haja dru nga burri.”
Mes punës në fasoneri, kujdesit për shtëpinë dhe rritjes së fëmijëve, dhuna mbeti pjesë e përditshmërisë së saj. “Punoja në fasoneri në kushte skandaloze, kujdesesha për shtëpinë dhe familjen, përndryshe do të kthehesha përsëri te familja ime me tre fëmijët e vegjël. Edhe pse sot kemi tre fëmijë, martesa ime vazhdon të jetë një makth, traumë për mua dhe fëmijët e mi.”
Mes lotësh, ajo ka vetëm një mesazh për vajzat e reja: “Të besoni në ëndrrat tuaja dhe t’i ndiqni ato. Respektoni veten dhe bëni zgjedhje që ju duken të drejta për jetën tuaj, jo të vendosin të tjerët për ju.”
Këto dy jetë, të ndara nga fati, tregojnë të njëjtën të vërtetë: martesat e hershme, përveç boshllëqeve ligjore, ushqehen edhe nga varfëria dhe mentaliteti patriarkal. UNFPA, në fushatën “Thuaji ‘JO’ Martesave të Hershme!”, thekson se zgjidhja nuk është vetëm një ndryshim ligji, por duhet një transformim rrënjësor: forcimi i arsimit, sfidimi i sterotipeve patriarkale përmes ndërgjegjësimit dhe edukimit dhe ofrimi i shërbimeve cilësore sociale të mirëfillta dhe informuese, që ndërhyjnë përpara se një tjetër vajzë të humbasë fëmijërinë.
Mesazhi i këtyre grave është i qartë: ndërgjegjësohuni, besoni te ëndrrat tuaja, respektoni veten dhe mos lejoni askënd të vendosë për jetën tuaj! Ato nuk duan më “përjashtime”, duan një të ardhme ku ëndrrat nuk ndërpriten kurrë.
Për të frenuar këtë praktikë, UNFPA rekomandon midis të tjerave:
