Nga Osservatorio Balcani e Caucaso
“Kamza është një laborator i gjallë për një mënyrë të ndryshme të ndërtimit të qytetit, ku dimensioni njerëzor shprehet në maksimum dhe ndërthuret me dëshirën për jetë”, – shkruan arkitektja shqiptare Dorina Pllumbi për atë që dikur ishte periferi e Tiranës, por që ka qenë bashki autonome që nga viti 1996.
Kamza është një laborator sepse u ndërtua fjalë për fjalë nga banorët e saj, dhe historia e saj tregon, me dritëhijet e saj, atë të Shqipërisë.
Ne folëm me Pllumbin përpara se të arrinim në atë vend për të kuptuar fenomenin e ndërtimeve që disa i quajnë “informale” dhe të tjerë “të paligjshme”. Ajo shpjegon se këto ndërtime ishin “një lloj përgjigjeje hapësinore dhe materiale ndaj arkitekturës së ushtruar si një sistem pushteti, nga lart poshtë, veçanërisht pas transformimeve të thella politike, sociale dhe ekonomike të viteve 1990”. Për Pllumbin, ndërtimi jo vetëm i shtëpive, por i një qyteti të tërë, Kamzës, është një “akt politik praktik”.
Për 7 kilometrat që ndajnë Kamzën nga Tirana duhen nga 30 deri në 50 minuta me makinë ose autobus, për shkak të trafikut.
Duke ecur nëpër Kamzë, dy gjëra bien në sy: e para është struktura e shtëpive, secila unike dhe shpesh në zhvillim, me pjesë tashmë të përfunduara dhe të tjera në ndërtim e sipër për zgjerim. E dyta është numri i kantiereve të mëdha të reja të ndërtimit.
Ajo që po ndodh në Kamëz është rezultat i një vale zhvillimi të pasurive të paluajtshme në Tiranë në vitet e fundit, të nxitura nga spekulimet me pronat, pastrimi i parave dhe dëshira e administratës për të përfituar nga lejet e ndërtimit. Në periferi të kryeqytetit, disa shtëpi të ndërtuara nga punëtorë të vetëpunësuar në vitet 1990 janë shembur për t’u hapur rrugë projekteve të reja të zhvillimit urban. Në këmbim, banorëve u janë dhënë apartamente në ndërtesa të reja, mes një klime pasigurie dhe mosbesimi. Në Kamëz, qeveria është përpjekur vazhdimisht të dëbojë banorët nga shtëpitë e tyre, por ata kanë rezistuar.
Emri i këtij qyteti u shfaq në mediat ndërkombëtare disa vite më parë për shkak të një zgjedhjeje të çuditshme nga administrata: disa rrugë janë emëruar sipas figurave kontroverse, përfshirë Donald Trump, George Bush, Silvio Berlusconi dhe Nicolas Sarkozy.
“Më falni për sinqeritetin tim, por perëndimorët shpesh nuk e kuptojnë çështjen e të majtës dhe të djathtës në Shqipëri”. Pas përfundimit të regjimit komunist në vitet 1990, “njerëzit më të margjinalizuar – ata që pritej të votonin të majtën, edhe pse kjo dogmë tani është shpërndarë kudo – ishin kundër regjimit”. Kjo është arsyeja pse në Shqipëri, “zonat më të varfra votuan dhe ende votojnë për Partinë Demokratike (PDSH), e cila është një parti e krahut të djathtë”.
Folësi është antropologu Nebi Bardhoshi. E takuam në një bar në Kamëz në fund të dhjetorit. “Sigurisht, askush nuk votoi për vendosjen e emrave të rrugëve. Nuk kishte konsultim. Por njerëzve, disi, u pëlqejnë ato”, thotë ai duke buzëqeshur.
Sipas Erisa Kryeziut nga Nyje.al, Kamza kombinon disa paradokse: “Është bashkia më e vogël shqiptare për sa i përket sipërfaqes, por edhe më e dendura e popullsisë, duke e bërë atë më të urbanizuarën. Gjatë 20 viteve të fundit, ajo ka përjetuar një rritje të jashtëzakonshme të popullsisë: afërsisht 160 000 njerëz jetojnë në një sipërfaqe prej 37.18 kilometrash katrorë.” Mosha mesatare në qytet është 27 vjeç, krahasuar me 42.5 në Shqipëri, dhe ka qenë në rritje të vazhdueshme.
Migrimi i brendshëm në Shqipëri
Pas përfundimit të regjimit socialist, Shqipëria përjetoi një fluks masiv migrator. Sipas Departamentit të Emigracionit të Shqipërisë, afërsisht gjysmë milioni shqiptarë, 15% e popullsisë, u larguan midis viteve 1990 dhe 1997. Kjo lëvizje u shoqërua nga një lëvizje e brendshme, nga zonat rurale në periferi të qyteteve, e cila kontribuoi në formësimin e gjeografisë urbane dhe sociale të vendit sot.
Pas përfundimit të regjimit socialist, Kamza ishte një nga destinacionet e migrimit të brendshëm shqiptar: kryesisht njerëz që vinin nga veriu i vendit të cilët, pas përfundimit të regjimit, nuk kishin mundësi të emigronin (ose vetëm një anëtar i familjes e kishte), në atë kohë kryesisht në Itali ose Greqi.
Këto janë rrugë të vështira migrimi, kryesisht të paligjshme nëse janë jashtë vendit: nga deti në Itali, nga toka në Greqi. Bardhoshi na tregon për babanë e një të njohuri të tij: “Ai kaloi 9 muaj në Itali për të kursyer para dhe pastaj u kthye për të ndërtuar shtëpinë e tij. Kjo ishte praktikë në vitet 1990.” Një praktikë që përfshinte familje të tëra, përfshirë edhe gra.
Disa të dhëna rreth Kamzës
Sipas raportit ” Ndikimi Social i Emigracionit dhe Zona Rurale-Urbane ” të prodhuar nga grupi kërkimor gjerman GVG për Komisionin Evropian, Kamza kishte 6,000 banorë në fillim të viteve 1990, duke u rritur në 67,000 në vitin 2011. Qyteti përballet gjithashtu me disa probleme sociale. GVG citon të dhëna nga Agjencia e Kombeve të Bashkuara për Zhvillim Ndërkombëtar (UNDP, 2005) sipas të cilave 80% e familjeve të migrantëve të brendshëm në Shqipëri jetonin në kushte varfërie të thellë. Në vitin 2005, vetëm 10% e personave në moshë pune kishin punësim të rregullt, ndërsa 45% e fuqisë punëtore punonte në mënyrë informale ose sezonale.
Fundi i komunizmit në Shqipëri nënkuptonte shumë gjëra. Ndër më të rëndësishmet ishin ndryshimi në pronësinë e tokës, decentralizimi i ekonomisë dhe futja e lirisë së lëvizjes për njerëzit.
Bardhoshi na tregon se Shqipëria kishte një nga normat më të ulëta të urbanizimit në Evropë. Në vitin 1990, vetëm 35% e popullsisë jetonte në zona urbane, të përqendruara kryesisht në rrethet perëndimore, dhe strategjia e regjimit kishte qenë t’i mbante njerëzit në zonat rurale.
“Në vitin 1991, fermat shtetërore dhe kooperativat u shfuqizuan dhe filloi procesi i dekolektivizimit. Në atë pikë, njerëzit filluan të pyesnin veten se ku do të jetonin”, sepse fshatrave u mungonin shtëpitë dhe kriza në sektorin e minierave kishte lënë shumë të papunë. Ardhja në qytete ishte opsioni i zgjedhur nga ata që nuk mund të largoheshin: “Për të mbijetuar. Por edhe me shpresën e një jete më të mirë”. Ata po dilnin nga një periudhë dhe kontekst në të cilin “kontrolli shoqëror ishte intensiv. Për të rinjtë, ishte një ndjenjë e papritur lirie”.
Askush nuk e dinte se çfarë i priste, na tregon Bardhoshi me delikatesë: “Isha i ri në atë kohë. Varfëria ishte reale, por kishte shumë energji pozitive për një të ardhme më të mirë. Ishim plot shpresa. Dhe shumë prej tyre u realizuan.”
Bardhoshi e përshkruan atë si një “lëvizje shoqërore”. Dhe, në terma ligjorë, si një fenomen “i paligjshëm”. Toka i përkiste shtetit dhe fillimisht nuk kërkoheshin leje, ose jo nga të gjithë; në disa raste, zbatoheshin praktikat e tokës komunale; në të tjera, disa bliheshin nga njerëz të cilëve shteti u kishte dhënë tokën: ndonjëherë me dokumente, ndonjëherë pa të. Shkurt, ishte një kohë konfuzioni të madh ligjor dhe shoqëror.
Njerëzit donin të blinin, këmbëngul Bardhoshi, dhe është e rëndësishme të nënvizohet kjo sepse “retorika e partive, dhe veçanërisht e Partisë Socialiste, është të flasë për këta njerëz si ‘të paligjshëm’”.
Çështja e vendbanimeve “të paligjshme” ose “informale” është në qendër të një debati, i përdorur nga politikanë të të gjitha ngjyrave për të mbledhur vota dhe konsensus. Që nga viti 2004, në Kamëz si gjetkë, ka filluar një proces legalizimi, të cilit banorët i janë përgjigjur duke paguar për të legalizuar shtëpitë që kishin ndërtuar me shpenzimet e tyre.
Fenomeni nuk filloi rastësisht; zgjedhjet u caktuan për vitin 2005. “Më shumë se 50% e njerëzve jetonin në vendbanime informale. Kjo është një përqindje e madhe”, shpjegon Bardhoshi. Ideja ishte të legalizohej, pastaj të shpronësohej ligjërisht dhe në fund të “urbanizohej”.
Partia Socialiste, dhe në veçanti Edi Rama, Kryeministri aktual, i ka cilësuar gjithmonë banorët e Kamzës dhe zonave të tjera të ndërtuara në këtë mënyrë si të paqytetëruar, anti-urban dhe anti-shtet. Ky proces ka vazhduar prej vitesh dhe, sipas Bardhoshit, është pjesë e “një debati midis ruralitetit dhe urbanitetit që është mjaft i përhapur në Evropën Lindore”. Ashtu si në vendet e tjera të Evropës post-socialiste, “pati këtë përplasje midis të ardhurve dhe borgjezisë socialiste që e panë qytetin, të perceptuar si një ‘parajsë socialiste’, duke u transformuar”. Një lloj “nostalgjie urbane socialiste”.
Dorina Pllumbi na foli edhe për këtë qëndrim ndaj Kamzës, duke e përshkruar atë si një shembull të diskursit politik: “Identiteti i saj iu caktua disi nga qendra e elitës së pushtetit, përkatësisht Tirana. Ajo u etiketua ‘tjetra’. Dhe ajo është një simbol i kësaj tjetërsie.”
Njerëzit vinin këtu me idenë për t’u dhënë fëmijëve të tyre një jetë më të mirë, mundësi për arsim, punë… Në vendbanimin e ri, nuk kishte shkolla dhe mësimdhënia organizohej në shtëpi. “Është interesante se si, në mungesë të shtetit, këto komunitete ishin në gjendje të bënin atë që bënë.”
Grupi ATA apo “tjetri”
Një grup banorësh të Kamzës e ka shndërruar këtë “tjetrin” në një projekt politik. ATA “nuk është një akronim”, na thotë Diana Malaj në një italishte të përsosur, por përemri “loro” (ata). “Ata” kush? “Ata” është mënyra se si “perceptohen njerëzit që jetojnë në margjinat e shoqërisë”. Malaj, e cila themeloi grupimin në vitin 2014, është pjesë e brezit që migroi nga zonat rurale në Kamëz. Ne vizituam selinë e grupit të shoqëruar nga Ronald Qema, i cili u bashkua ndërsa ishte ende në shkollë të mesme, në vitin 2016. Grupi u krijua pikërisht sepse “ishim të lodhur nga stigma që Kamza kishte dhe vazhdon të ketë”. Ajo e të qenit “uzurpues të paligjshëm”, “uzurpues”.
Malaj dhe Qema tani jetojnë jashtë vendit për të përfunduar studimet ose kërkimet e tyre. “Ne jetojmë në një vend ku migrimi është një zgjedhje e domosdoshme për të mbijetuar dhe për të ndërtuar një të ardhme.”
Kamza nuk ka kinema, as teatër, as arkiv apo muze, shpjegon Malaj.
Grupi ATA filloi duke u angazhuar në aktivizëm kulturor, veçanërisht përmes teatrit, për të “gjetur gjuhën tonë”, por edhe për të “ndërtuar një dëshirë, një dëshirë që nuk është vetëm individuale, por mbi të gjitha kolektive”.
ATA merret gjithashtu me dokumentim, – përmes gazetës online Nyje.al – dhe antropologji urbane, duke mbledhur histori dhe duke organizuar punëtori me banorët. Për më tepër, Qema shpjegon, ndërsa na tregon hapësirën e grupit, e cila shërben edhe si bibliotekë, se ATA ofron ndihmë ligjore dhe administrative për qytetarët dhe mbështet komunitetet e prekura nga shumë projekte zhvillimi hidroelektrike që po shkatërrojnë peizazhin shqiptar.
“Është detyra jonë të mbushim një boshllëk brenda kolektivit tonë dhe brenda vetes sonë.” Por, shton Qema, qëllimi nuk është të mbushim boshllëkun politik, por ta ekspozojmë atë. “Brezi i prindërve tanë e ndërtoi këtë qytet, këtë komunitet: nga nevoja, për të ndërtuar jetën e tyre. Për mua, është detyra e brezit tonë të kontribuojë në jetën publike të këtij komuniteti.” Dhe të krijojë “këtë dëshirë shoqërore”, në mënyrë që komuniteti të mund t’u bëjë kërkesat e tij atyre që janë në qeveri.
Nëse brezi i prindërve të grupit ATA ndërtoi shtëpitë dhe “u kujdes për ne”, detyra e sotme është “t’i bëjmë këto histori të dukshme, të flasim për komunitetin tonë dhe të nxjerrim në pah se si ndodhën gjërat, dhe gjithashtu, në një farë mënyre, të dokumentojmë dhe mbrojmë atë që po ndodh dhe atë që mund të ndodhë në të ardhmen”.
Referenca është për atë që ndodhi në lagjet “5 Maji” dhe “Kombinat” të Tiranës, ku shtëpitë e ndërtuara vetë nga disa banorë në epokën post-socialiste u shkatërruan për t’u hapur rrugë projekteve të reja të banimit. Këtu, ashtu si në Kamzë, njerëzit kanë jetuar në një situatë të pasigurt ligjore për vite me radhë. “Qëllimi ishte t’i mbanin njerëzit në një situatë liminaliteti, sikur nuk i përkisnin askund”, shton Qema.
Mendimet tona shkojnë edhe te kantieret e shumta të ndërtimit që hasim ndërsa ecim nëpër Kamzë, strukturat e tyre që rrethojnë dhe mbivendosen mbi shtëpitë dykatëshe të ndërtuara nga banorët, duke i lënë ato pa ajër dhe dritë: “Këto ndërtesa gjigante po shkatërrojnë historitë e shtëpive, të ndërtuara me kaq shumë sakrificë dhe shpresë.”
