Laurie Clarke eksploron forcat jashtëzakonisht komplekse që formësojnë personalitetin tonë dhe kërkimet e reja që po zbulojnë gjithnjë e më shumë se si gjenet tona na bëjnë (dhe nuk na bëjnë) ata që jemi, shkruan BBC.
Në vitin 2009, Abdelmalek Bayout u përball me një dënim prej nëntë vitesh burg në Trieste, Itali, për therjen dhe vrasjen e një burri që e kishte tallur në rrugë. Për të ulur dënimin, avokati i tij paraqiti një argument të pazakontë ligjor.
ADN-ja e klientit të tij, tha ai, tregonte praninë e “gjenit të luftëtarit”, një mutacion që dekada kërkimesh shkencore e kishin lidhur me sjellje agresive. Për këtë arsye, argumenti ishte se ai nuk mund të mbahej plotësisht përgjegjës për veprimet e tij. Apeli pati sukses: një vit iu hoq dënimit të Bayout.
Që nga vitet 1990, kishte prova për një lidhje mes sjelljes së dhunshme dhe një varianti të një gjeni të quajtur monoamine oxidase A, ose MAOA. Deri në vitin 2004, ai kishte fituar nofkën mediatike “gjen i luftëtarit”.
Megjithatë, që atëherë, kuptimi ynë për mënyrën se si gjenet ndikojnë në tipare dhe sjellje është thelluar ndjeshëm. “Fillimisht, njerëzit mendonin se sjelljet ndikoheshin nga pak gjene me efekte shumë të mëdha,” thotë Aysu Okbay, profesoreshë asistente e psikiatrisë dhe gjenetikës së tipareve komplekse në Amsterdam UMC në Holandë. “Kjo është rrëzuar plotësisht.”
Në vend të kësaj, gjatë 15 viteve të fundit është shfaqur një pamje shumë më e nuancuar. Edhe tipare që mendohej se ishin shumë të trashëgueshme, si gjatësia, kanë rezultuar shumë më të ndërlikuara për t’u identifikuar në gjenom sesa mendohej më parë.
Tani, megjithatë, metoda të reja për studime gjenetike në shkallë të gjerë po zgjerojnë horizontin. Duke zbuluar gjithnjë e më shumë për mënyrën se si gjenet tona ndikojnë dhe nuk ndikojnë në atë që jemi, ato po japin njohuri të reja mbi forcat jashtëzakonisht komplekse që formësojnë natyrën njerëzore.
Pyetja e lashtë
Njerëzit kanë qenë gjithmonë të intriguar nga shkalla në të cilën temperamenti ynë dhe rrjedha e jetës sonë përcaktohen që në lindje. Megjithatë, origjina e “personalitetit” – modeli relativisht i qëndrueshëm i mendimeve, ndjenjave dhe qëndrimeve që përbëjnë një individ, ka qenë e vështirë për t’u përcaktuar.
Pyetja “natyrë apo edukim” u popullarizua nga polimati anglez (dhe themeluesi i eugjenikës) Francis Galton, i cili në vitin 1875 ndihmoi në pionierimin e një mënyre për të studiuar tiparet tek binjakët. Metodat e tij ishin primitive dhe vetëm në vitet 1920 shkencëtarët filluan të krahasojnë binjakët identikë, që ndajnë 100% të ADN-së, me binjakët jo-identikë, që ndajnë vetëm 50%.
Studimet mbi binjakët janë përdorur që atëherë. Sot, shkencëtarët bien dakord se personaliteti përbëhet nga pesë dimensione kryesore: hapja, ndërgjegjshmëria, ekstraversioni, pranueshmëria dhe neuroticizmi (të njohura si “Pesë të Mëdhatë”). Shumë studime kanë analizuar nëse këto dimensione trashëgohen gjenetikisht.
Një meta-analizë e vitit 2015 e më shumë se 2,500 studimeve mbi binjakët zbuloi se rreth 47% e ndryshimeve në tiparet e personalitetit mund të shpjegohen nga dallimet gjenetike. Pjesa tjetër lidhet me ndikimet mjedisore. Studime të tjera mbështesin këtë: vetëm rreth 40-50% e dallimeve në personalitet janë gjenetike.
Problemi i “trashëgimisë së munguar”
Gjenomi njerëzor është jashtëzakonisht kompleks: përbëhet nga 23 kromozome dhe rreth tre miliardë “çifte bazash”. Edhe pse njerëzit ndajnë 99.9% të ADN-së, pjesa e vogël që ndryshon përmban miliona variacione.
Në 15 vitet e fundit, studimet e lidhjes së gjenomit në shkallë të gjerë kanë analizuar këto variacione për të gjetur lidhje me tipare të personalitetit. Por është zbuluar se këto tipare janë “poligjenike” – pra ndikohen nga shumë variacione gjenetike, secila me efekt shumë të vogël.
Edhe kur kombinohen këto variacione, ndikimi gjenetik rezulton më i vogël se pritej. Vlerësimet aktuale sugjerojnë se vetëm 9% deri në 18% e tipareve të personalitetit shpjegohen nga gjenet – shumë më pak se 40% e sugjeruar nga studimet mbi binjakët.
Po “edukimi”?
Nëse “natyrë” ka më pak ndikim nga sa mendohej, mund të duket logjike që “edukimi” (mjedisi, përvojat, njerëzit rreth nesh) të ketë më shumë peshë. Por edhe kjo është komplekse.
Ngjarje të mëdha në jetë – si fitimi i lotarisë apo humbja e një gjymtyre – rezulton se kanë ndikim minimal në personalitet. Edhe faktorë si mënyra e rritjes apo ndërveprimet shoqërore kanë efekte relativisht të vogla individualisht.
Traumat në fëmijëri mund të ndikojnë në shëndetin mendor dhe tipare si neuroticizmi, por traumat në moshë madhore kanë shumë më pak ndikim afatgjatë në personalitet. “Kjo ka qenë surpriza më e madhe,” thotë Brent Roberts.
Ekziston gjithashtu ideja e “programimit fetal”, ku stresi i nënës gjatë shtatzënisë mund të ndikojë temperamentin e foshnjës, ndoshta përmes mekanizmave epigjenetikë.
Në përgjithësi, studiuesit arrijnë në përfundimin se personaliteti është si “poligjenik”, ashtu edhe “poli-mjedisor”: shumë faktorë të vegjël, gjenetikë dhe mjedisorë, bashkëveprojnë për të krijuar atë që jemi.
“Predispozita gjenetike nuk do të thotë që në çdo mjedis njerëzit sillen njësoj,” thotë Jana Instinske.
Megjithëse sfidat janë të mëdha, shkencëtarët po bëjnë përparime, veçanërisht duke analizuar mostra gjithnjë e më të mëdha të ADN-së. Studimet më të fundit përfshijnë qindra mijëra apo miliona njerëz dhe kanë identifikuar qindra variacione gjenetike të lidhura me tiparet e personalitetit.
Megjithatë, ne jemi ende larg të kuptuarit të plotë se si gjenet dhe përvojat tona ndërthuren për të formësuar personalitetin.
