Përktheu: Skyweb.al
Çfarë kanë të përbashkët plehrat kimike, inteligjenca artificiale, makinat e vogla, mikroçipat, vaksinat, centralet bërthamore, platformat e transmetimit, kompjuterët në “cloud”, satelitët dhe teknologjia e gjelbër?
Kjo është një pyetje dinake, sepse përgjigjja nuk është se Bashkimi Evropian dëshiron t’i rregullojë deri në asgjësim (edhe pse ndoshta edhe kjo mund të jetë e vërtetë). Ajo që i lidh këta sektorë është ideja që disa në Evropë besojnë se mund të transformohen nga një “zgjidhje të vetme magjike”: të krijojnë një kompani të ngjashme me madhësinë dhe suksesin e “Airbus” të secilit prej tyre.
Në vitet 1970, bashkimi i shumë kompanive të vogla evropiane që konkurronin mes vete për të krijuar Airbus-in dhe për t’i dalë përballë Boeing-ut funksionoi në mënyrë spektakolare.
Airbus arriti të shiste më shumë avionë se rivali amerikan. A mund të përdoret i njëjti model sot për të ndihmuar Evropën të përballet me kompani si Google, Nvidia, SpaceX dhe prodhuesit kinezë të makinave? Politikanët në Bruksel dhe më gjerë duan të besojnë se po.
Asnjë konferencë evropiane për industrinë nuk është e plotë sot pa dikë që përmend “Airbus-in”. Për shumëkënd, epoka e këtyre kampionëve evropianë duket e vonuar. Edhe pse ekonomitë e BE-së janë teorikisht të bashkuara, është e habitshme sa rrallë kompanitë kryesore bashkëpunojnë. Çdo shtet i madh (dhe shumë nga ata të vegjël) ka kompanitë e veta në energji, telekom, banka, industri automobilistike etj.
Disa fajësojnë tregun e brendshëm të paplotë të BE-së, që e bën ende të vështirë zhvillimin e biznesit mes shteteve. Të tjerë fajësojnë rregullat e forta kundër monopoleve që pengojnë bashkimet industriale. Siemens dhe Alstom, dy kompani inxhinierike nga Gjermania dhe Franca, propozuan “Airbus-in e hekurudhave”, por u ndaluan nga zyrtarët e Brukselit në vitin 2019. Si përfundim, Evropa është kthyer në një lojtar të dorës së dytë në biznesin global.
BE përbën një të gjashtën e ekonomisë botërore, por nuk ka asnjë kompani në mesin e 20 më të mëdhenjve në botë.
Janë bërë disa bashkime ndërkufitare: Peugeot e Francës dhe Fiat e Italisë u bashkuan në Stellantis në vitin 2021 (aksioneri më i madh i saj ka gjithashtu një pjesë në grupin që zotëron The Economist). Avionët luftarakë dhe raketat prodhohen nga konsorciume firmash në vende të ndryshme evropiane. Por politikanët nuk mjaftohen vetëm me bashkime. Airbus nuk është thjesht një kompani e madhe, por shembulli ideal i një vizioni të realizuar nga politika (kompania është pjesërisht në pronësi të qeverive franceze, gjermane dhe spanjolle, megjithëse sot menaxhohet gjerësisht pa ndërhyrje).
Harrojeni epokën e avionëve: tani Evropa ka nevojë për fabrika të mëdha mikroçipash, firma për teknologji të gjelbër dhe dekarbonizim etj. Sa më e madhe kompania, aq më shumë mund të ushtrojë ndikim politika mbi të. Nëse fabrikat e reja shërbejnë edhe si sfond për prerjen e shiritave ceremonialë, aq më mirë. Le business, c’est moi!
Kjo politikë industriale dikur ishte pothuajse e ndaluar në BE, sidomos që nga koha e krizës së stagflacionit dhe muzikës “disco” pesë dekada më parë. Gjermanët, të mbështetur nga Britania, imponuan një qasje neutrale ndaj konkurrencës së lirë; ndërsa francezët hoqën dorë nga ndërhyrjet e tyre në këmbim të subvencioneve për bujqësinë. Por dirigjizmi është rikthyer gradualisht. Rritja e industrisë kineze, që dikur ishte klient i firmave gjermane e tani është rival, shihet nga disa si provë që kapitalizmi shtetëror funksionon.
Brexit-i i hoqi BE-së zërin liberal. Pandemia, lufta në Ukrainë dhe valët e Trump-it i dhanë më shumë peshë idesë franceze për “autonomi strategjike”.
Kush dëshiron të varet nga Amerika e sotme për kompjuterë cloud apo avionë luftarakë?
Efektet e kësaj kthese drejt shtetit tashmë janë të dukshme. Brukseli dikur punonte për të ndaluar shtetet që subvenciononin firmat e preferuara. Tani lejon përjashtime të mëdha për industritë e quajtura “strategjike”, si bateritë, mikroçipat apo hidrogjeni, të cilat marrin miliarda euro nga BE dhe qeveritë kombëtare.
Airbus, Thales nga Franca dhe Leonardo nga Italia, të gjitha pjesërisht në pronësi shtetërore, po lobojnë për të bashkuar ofertat e tyre për lëshimin e satelitëve (“Airbus-i i satelitëve”). Komisionerja e mëparshme për konkurrencën, Margrethe Vestager, argumentoi se ulja e konkurrencës brenda BE-së do ta bënte më të vështirë për kompanitë evropiane të konkurronin jashtë saj.
Pikëpamjet e pasardhëses së saj, Teresa Ribera, janë ende të paqarta.
Shefi i vetë Airbus-it, Guillaume Faury, thotë: “Kur punojmë së bashku, jo kundër njëri-tjetrit në Evropë, arrijmë përmasat që na duhen për të qenë liderë globalë.”
Por ajo që funksionoi për Airbus-in në epokën e vinilit mund të mos jetë receta e duhur në epokën e ChatGPT.
Prodhimi i avionëve ka veçorinë që kërkon kosto të larta fikse (për të projektuar avionë që fluturojnë) dhe kërkesa e qëndrueshme për dekada. Kjo nuk vlen për shumicën e industrive të tjera. Disa nga projektet e mëdha evropiane kanë dështuar. Northvolt, një kompani për bateri, e mbështetur edhe nga BE dhe Gjermania (“Airbus-i i baterive”), falimentoi pavarësisht se siguroi 15 miliardë dollarë. Gaia-X, “Airbus-i i cloud computing”, nuk arriti të ofrojë një alternativë serioze evropiane ndaj Amazon dhe Microsoft.
Lidhni rripat e sigurimit!
Në një botë ideale, politikanët evropianë do të dëshironin t’i mbushnin kompanitë me para, në stilin kinez. Por arkat shtetërore janë bosh.
Përveç Gjermanisë, shtetet e mëdha të BE-së kanë borxhe të mëdha dhe duhet të gjejnë fonde për mbrojtje, jo për politikë industriale. Alternativa më e mirë për ata që besojnë te ndërhyrja shtetërore është të mbrojnë në heshtje disa industri të përzgjedhura.
BE tashmë ka vendosur tarifa ndaj makinave elektrike kineze dhe së shpejti do të vendosë një taksë karboni për disa mallra të importuara. Krijimi i kampionëve evropianë që meritojnë mbrojtje kontinentale është hapi logjik i radhës. Industria do të festonte, ndërsa fitimet do të rriteshin falë rënies së konkurrencës.
Konsumatorët do të paguajnë për këtë, por shumë kohë pasi politikanët e sotëm të kenë zbritur nga skena. /skyweb.al
