Ekziston një praktikë e njohur në menaxhimin modern të zjarreve që quhet “djegie e planifikuar” apo e kontrolluar (në anglisht: prescribed burning). Ajo nënkupton përdorimin profesional të zjarrit në një sipërfaqe të përcaktuar, sipas një plani teknik dhe vetëm brenda parametrave të caktuar të temperaturës, lagështisë, erës dhe lagështisë së materialit djegës.
Qëllimi nuk është të “digjet pylli”, por të reduktohet në mënyrë të kontrolluar sasia dhe vazhdimësia e lëndës djegëse, përpara periudhës së rrezikut maksimal (verës).
Problemi ynë: po grumbullohet karburant në pyjet dhe kullotat tona.
Problemi i zjarreve të verës nuk fillon në korrik apo gusht. Në shumë zona ai zhvillohet gjatë gjithë vitit dhe për vite me radhë.
Një pjesë e madhe e pyjeve tona kanë mungesë të menaxhimit aktiv silvikulturor. Rrallimet, krasitjet dhe trajtimet e tjera nuk kryhen fare. Si rezultat, në shumë pyje akumulohen bar i thatë, gjethe e hala, shkurre, degë të rrëzuara dhe dru i thatë.
Kur bari dhe gjethet e thata lidhen me shkurret, shkurret me degët e ulëta dhe këto me kurorat e drurëve, krijohen të ashtuquajturat “zjarr i kurorave”.
Zjarri mund të kalojë nga sipërfaqja e tokës te shkurret dhe prej tyre në kurorën e pyllit, duke u shndërruar nga një zjarr sipërfaqësor në një zjarr shumë më intensiv dhe të vështirë për t’u kontrolluar.
Reduktimi i kullotjes po ndryshon peizazhin
Një faktor tjetër shumë i rëndësishëm për Shqipërinë është reduktimi i kullotjes dhe i numrit të bagëtive në shumë territore rurale e malore.
Pra, çdo vit prodhojmë biomasë, por gjithnjë e më pak prej saj largohet ose konsumohet.
Pikërisht këtu mund të përdoret “djegia e kontrolluar”.
Ideja është relativisht e thjeshtë: një zjarr me intensitet të ulët, kur mund ta kontrollojmë, për të zvogëluar potencialin e një zjarri shumë më intensiv kur nuk mund ta kontrollojmë.
Djegia kryhet jashtë sezonit kritik dhe vetëm kur temperatura, lagështia, era dhe lagështia e materialit djegës janë brenda një “dritareje” të përcaktuar teknikisht.
Zjarri konsumon një pjesë të materialit të imët sipërfaqësor dhe ndërpret vazhdimësinë e tij. Kur vjen vera, sipërfaqja e trajtuar ka më pak material të disponueshëm për të ushqyer zjarrin dhe mund të krijojë kushte më të favorshme për ndërhyrjen e zjarrfikësve.
Djegia e kontrolluar nuk është një recetë universale.
Ka habitate dhe specie ku zjarri mund të jetë i papërshtatshëm ose dëmtues. Veçanërisht në zonat e mbrojtura duhet të vlerësohen paraprakisht biodiversiteti, periudhat e riprodhimit të faunës, toka, rreziku i erozionit dhe objektivat e ruajtjes.
Në disa zona zgjidhja mund të jetë djegia e planifikuar; në të tjera kullotja e kontrolluar, kositja, menaxhimi mekanik i shkurreve, rrallimet dhe trajtimet silvikulturore.
Pra objektivi nuk është “pastrimi” i pyllit, por menaxhimi profesional i ngarkesës dhe vazhdimësisë së lëndës djegëse në tokë.
Çdo ndërhyrje duhet të ketë një plan teknik që përcakton sipërfaqen, objektivin, llojin dhe sasinë e materialit djegës, temperaturën, lagështinë, shpejtësinë dhe drejtimin e erës, topografinë, sjelljen e pritshme të zjarrit, linjat e kontrollit, personelin, pajisjet dhe burimet e ujit.
Nëse kushtet dalin jashtë parametrave të përcaktuar, zjarri nuk duhet të ndizet.
Një operacion i tillë mund të shërbejë njëkohësisht edhe për trajnimin praktik të specialistëve pyjorë dhe zjarrfikësve në interpretimin e sjelljes së zjarrit.
Nuk duhet kaluar menjëherë në përdorim të gjerë. Mund të fillohet me disa zona pilot të vogla dhe të monitoruara shkencërisht, ku të krahasohen djegia e planifikuar, kullotja e kontrolluar, trajtimet mekanike dhe ndërhyrjet silvikulturore.
Duhet matur biomasa para dhe pas trajtimit dhe të monitorohen vegjetacioni, toka, biodiversiteti dhe efekti mbi rrezikun e zjarrit.
Në djegien e planifikuar ne zgjedhim vendin, kohën, kushtet dhe objektivin e zjarrit. Në një zjarr të pakontrolluar, këto kushte nuk i kontrollojmë më ne.
Zjarri i planifikuar është një praktikë që aplikohet në Evropë, veçanërisht në vendet mesdhetare si Portugalia dhe Spanja, si pjesë e menaxhimit parandalues të zjarreve në pyje.
Ai konsiston në djegien e kontrolluar të vegjetacionit dhe biomasës së grumbulluar, në sipërfaqe të përcaktuara dhe vetëm në kushte të përshtatshme të motit, lagështisë dhe erës, nën drejtimin e personelit të specializuar.
Qëllimi kryesor është reduktimi i ngarkesës së lëndës djegëse, në mënyrë që zjarret që mund të shfaqen gjatë sezonit të thatë të kenë më pak material për t’u ushqyer dhe, rrjedhimisht, intensitet dhe përhapje më të vogël. Pra, zjarri i planifikuar nuk është një zjarr i pakontrolluar, por një instrument profesional i menaxhimit të territorit dhe parandalimit të zjarreve katastrofike.
Veçanërisht Australia, SHBA dhe Kanadaja janë shembuj shumë të mirë në këtë drejtim. Atje, politikat nuk mbështeten vetëm te fikja e zjarrit pasi ai ka filluar, por edhe te menaxhimi paraprak i lëndës djegëse, ku zjarri i planifikuar është një nga instrumentet kryesore.
