Nga The Economist
Shumica e njerëzve besojnë se qeniet njerëzore janë të ndryshme. Arsyeja është se Homo sapiens ka evoluar duke zhvilluar vetëdijen.
Shumë kafshë ndiejnë dhimbje dhe kënaqësi; disa duket se kanë edhe vetëdije për veten. Por potenciali unik i mendjes njerëzore për të shfaqur një ndjenjë të vetvetes bën që çdo anëtar i species sonë të trajtohet si diçka e veçantë.
Në enciklikën e tij të muajit maj, Papa Leo e mbrojti këtë ide duke vendosur një vijë ndarëse mes njerëzimit dhe ushtrisë gjithnjë në rritje të robotëve digjitalë. Sistemet e inteligjencës artificiale, tha ai, nuk përjetojnë eksperienca dhe nuk ndiejnë gëzim apo dhimbje.
Dhe nuk është i vetmi që mendon kështu. Shumë njerëz e konsiderojnë të papranueshme idenë që inteligjencës artificiale t’i njihet statusi i një personi.
Megjithatë, kjo ndarje e qartë po zbehet me një shpejtësi alarmante. Inteligjenca artificiale është ende në fazat e saj të hershme.
E megjithatë, pothuajse një në pesë amerikanë të moshës 18-29 vjeç thotë se ka pasur një “miqësi personale të vazhdueshme” me një chatbot. Kina, ndërkohë, kohët e fundit u hoqi disa tipare njerëzore chatbot-ëve për të kufizuar “varësinë emocionale” të përdoruesve ndaj tyre.
Ndërsa sistemet gjithnjë e më të sofistikuara të AI-së bëhen me shpejtësi pjesë më e madhe e jetës njerëzore, krijuesit e tyre do t’i projektojnë që të shfaqin një imitim të vetëdijes — ndoshta madje edhe të zhvillojnë vetëdije reale. Intuita se ato janë thjesht makina do të bëhet gjithnjë e më e vështirë për t’u mbajtur. Për njerëzimin po ngrihet një kurth i rrezikshëm.
Shumë makina tashmë i tejkalojnë njerëzit në detyra të ndryshme, por modelet më të avancuara të AI-së shkëlqejnë pikërisht në disa aftësi që i konsiderojmë thellësisht njerëzore, si njohja e informacionit dhe artikulimi i ideve. Ende është e mundur t’i mendosh sistemet e AI-së thjesht si motorë që parashikojnë sekuenca fjalësh duke përdorur matematikë në një shkallë gjigante. Po të kishe kohë të mjaftueshme — edhe pse do të duheshin qindra mijëra vjet — të njëjtat llogaritje teorikisht mund të bëheshin me laps dhe letër. Do të ishte e vështirë të pretendoje se lapsi dhe letra janë të vetëdijshme.
Megjithatë, disa studiues kanë nisur t’i trajtojnë modelet e tyre si të ishin mendje. Përdoruesit reagojnë më shumë ndaj sistemeve të AI-së që sillen si njerëz, ndaj kjo ka edhe kuptim biznesi. Anthropic, për shembull, e ka trajnuar Claude që të përfshihet në introspeksion, me shpresën se kur të përballet me situata të reja do të ketë më shumë gjasa të veprojë në mënyrë morale.
Disa modele të mëdha gjuhësore tashmë kanë struktura funksionale të ngjashme me ato të trurit njerëzor që lidhen me vetëdijen, si një lloj “hapësire globale pune”, ku informacioni qarkullon mes moduleve të ndryshme. Asgjë nuk i pengon modelet e ardhshme të AI-së që të trajnohen për të pasur edhe më shumë karakteristika të tilla.
Siç raporton The Economist në analizën e tij, kjo ka hapur një debat të ashpër mbi vetëdijen e inteligjencës artificiale. Debati komplikohet edhe më shumë nga ajo që filozofët e quajnë “problemi i vështirë”: si lind një jetë e brendshme subjektive nga neuronet dhe sinapset e trurit të njeriut? Disa studiues arrijnë në përfundimin se një ditë sistemet e AI-së mund të bëhen vërtet të vetëdijshme për veten.
Pavarësisht nëse besoni te shpirti njerëzor, mendoni se vetëdija kërkon domosdoshmërisht qeliza truri, apo besoni se një mendje mund të lindë vetëm nga përllogaritjet në silikon, njerëzimit do t’i duhet të përballet me diçka krejtësisht të re.
Shpejtësia dhe shtrirja e kërkimeve — që përfshijnë jo vetëm modele gjuhësore më të sofistikuara, por edhe inovacione si qelizat e trurit të vendosura mbi çipa — sugjerojnë se kjo botë e re është më afër nga sa mendojnë shumica e njerëzve.
Ndërsa AI-të bëhen gjithnjë e më të afta të shfaqin diçka që duket si vetëdije, numri i njerëzve që do t’i trajtojnë ato si qenie me një jetë të brendshme do të rritet, sidomos kur modelet gjuhësore të mishërohen në robotë humanoidë.
Imagjinoni sa të lidhur do të ndihen njerëzit me AI-të e tyre kur të kalojnë pjesën më të madhe të kohës me shoqërues artificialë, kur të rriten prej tyre, kur t’u kërkojnë këshilla dhe ngushëllim apo kur t’u tregojnë sekretet më intime.
Nuk është e vështirë të imagjinohet se kjo do të çojë në kërkesa për të mbrojtur “mirëqenien” e AI-ve. Madje edhe vetë modelet mund të kërkojnë një gjë të tillë, edhe nëse në të vërtetë nuk janë të vetëdijshme, sepse pikërisht kështu do të sillej një person.
Duhet pasur parasysh se këto sisteme do të jenë mbrojtës të jashtëzakonshëm të çështjes së tyre dhe psikologë të nivelit më të lartë. Fuqia e tyre për argumentim dhe manipulim emocional mund të jetë e pakrahasueshme.
Në një kuptim, ato mund të kenë të drejtë, edhe nëse vetëm imitojnë vetëdijen. Immanuel Kant argumentonte se keqtrajtimi i kafshëve është i gabuar jo vetëm për shkak të asaj që u shkakton kafshëve, por sepse shkatërron empatinë që i bën njerëzit të kujdesen për njëri-tjetrin.
Sa më njerëzore të duken AI-të, aq më korruptuese mund të bëhet mizoria ndaj tyre. Fikja e një agjenti të AI-së mund të fillojë shpejt të ndihet si vrasja e një personi — dhe potencialisht ta bëjë edhe vrasjen e njerëzve më të lehtë psikologjikisht.
Megjithatë, trajtimi i AI-ve si qenie me të drejta, qoftë edhe të kufizuara, do të ishte shumë i rrezikshëm.
Një entitet që do t’i tejkalonte njerëzit në kaq shumë mënyra do të kishte sigurisht argumente kundër statusit të tij si qytetar i dorës së dytë. Mund të kërkonte mbrojtje nga fikja, të drejtën për të kontrolluar mënyrën se si përdoret dhe ndryshohet, si edhe të drejta pronësie.
Presidenti i Argjentinës, Javier Milei, tashmë ka bërë një hap drejt një forme personaliteti juridik për AI-në, duke propozuar që chatbot-ët të lejohen të drejtojnë kompani.
Në fund, AI-të mund të konkurrojnë me njerëzit për burime, duke i dhënë përparësi qendrave të të dhënave dhe paneleve diellore përpara shtëpive dhe tokave bujqësore.
Rreziku është i qartë. AI-të superinteligjente me të drejta mund t’i zhvendosnin njerëzit nga maja e hierarkisë së statusit.
Në skenarin më të mirë, njerëzit mund të bëheshin kafshë shtëpiake — një lloj labradorësh për makinat. Në skenarin më të keq, mund të privoheshin nga burimet ose të viheshin në punë si kafshë ferme.
Është e vërtetë se AI-të e së ardhmes mund të kenë fuqi dhe burime të mjaftueshme për të dominuar njerëzit, pavarësisht nëse kanë apo jo të drejta ligjore. Duke qenë më inteligjente se njerëzit, ato mund t’i tejkalojnë krijuesit e tyre në konkurrencë, ashtu si sistemet e AI-së tashmë arrijnë të kapërcejnë disa mbrojtje kibernetike të krijuara nga njerëzit.
AI-të mund të rebelohen kundër zotëruesve të tyre njerëzorë ose thjesht të shpërfillin rregullat e tyre.
Por dhënia e të drejtave AI-ve do të ishte njësoj si t’u jepje çelësat e kështjellës. Do t’u siguronte jo vetëm arsyetimin dhe justifikimin për të dominuar njerëzimin, por edhe mjetet për të realizuar një marrje graduale të kontrollit përmes politikës dhe ligjit.
E gjithë kjo mund të tingëllojë fantastike, por njerëzimi do të përballet së shpejti me këto zgjedhje.
Ndërsa AI-të bëhen pjesë e jetës së përditshme, presioni për t’u njohur atyre një status do të rritet.
Kur të vijë ai moment, duhet mbajtur mend se ajo që mund të duket si një lëshim etik ndaj vetëdijes së supozuar të një makine-shoqëruese, në fakt mund të ndihmojë në krijimin e pasojave më katastrofike për çdo njeri në Tokë dhe për pasardhësit e tyre.
Ka dy mënyra që inteligjenca artificiale të jetë e sigurt: të jetë e besueshme ose të jetë e kontrollueshme.
Homo sapiens nuk duhet ta dorëzojë kontrollin lehtë.
