Në përgjithësi, përfitimet e aktivitetit fizik janë më të mëdha se rreziqet që vijnë nga ndotja e ajrit. Megjithatë, ka disa hapa që mund të ndërmarrim për të minimizuar ekspozimin ndaj saj.
Kohët e fundit, gjatë një vrapimi në mëngjes, po prisja të kaloja rrugën kur një furgon u ndal pranë meje. Nuk mund të mos thithja një re të dendur tymi nga shkarkimi i tij.
Si një çiklist dhe vrapues i rregullt që jeton në Londër, është e vështirë ta shmangësh këtë. Udhëtimi me mjete aktive është pjesë e rutinës sime të përditshme, ndaj shpesh ngelem pas trafikut ndërsa pres që semaforët të ndryshojnë.
Teksa kollitem pas valës së fundit të ajrit të ndotur, shpesh pyes veten: a po më bën më shumë dëm sesa dobi ushtrimi në rrugët e ndotura?
Ja gjithçka që duhet të dini për rreziqet dhe përfitimet, si edhe mënyrën më të mirë për të mbrojtur veten kur ushtroheni në mjedise urbane.
Çfarë ka në ajrin që po thithni?
Dihet mirë se ndotja e ajrit lidhet me probleme kronike shëndetësore, përfshirë sëmundjet e zemrës, problemet e frymëmarrjes, kancerin, si edhe një rrezik më të lartë për vdekje të parakohshme. Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë, 99% e popullsisë së botës thith ajër të ndotur, gjë që çon në 6.7 milionë vdekje të parakohshme çdo vit.
Ndotja e ajrit prek pothuajse të gjitha organet e trupit, thotë Audrey de Nazelle, profesoreshë e asociuar në Imperial College London, e cila studion ndikimin e ndotjes te aktiviteti fizik.
“Dikur mendonim se bëhej fjalë vetëm për sëmundjet e frymëmarrjes, por ajo lidhet gjithashtu me sëmundjet kardiovaskulare, diabetin, funksionet njohëse dhe problemet e riprodhimit”, thotë ajo.
Një nga shqetësimet kryesore janë grimcat PM2.5, grimca tepër të vogla që kanë një diametër prej vetëm 2.5 mikrometrash. Këto grimca janë rreth 30 herë më të vogla se gjerësia e një fijeje floku të njeriut. Ato çlirohen drejtpërdrejt në ajër nga trafiku dhe mund të depërtojnë thellë në mushkëri, të kalojnë në qarkullimin e gjakut dhe të përhapen në të gjithë trupin.
Me kalimin e kohës, grumbullimi i këtyre grimcave mund të ndikojë edhe në tru. Në një rishikim të vitit 2025, ku u analizuan 51 studime dhe të dhëna nga më shumë se 29 milionë njerëz, një ekip studiuesish gjeti një lidhje midis tre llojeve të ndotjes së ajrit dhe rritjes së rrezikut për sëmundjen e Parkinsonit. Një prej tyre ishte PM2.5.
“Kur grimcat janë kaq të vogla, ato mund të kalojnë barrierën gjak-tru, të shkaktojnë dëmtime në enët e gjakut dhe në vetë barrierën, por gjithashtu mund të përfundojnë në tru”, thotë Haneen Khreis, epidemiologe në Universitetin e Kembrixhit dhe bashkëautore e studimit.
Por ka edhe ndotës të tjerë. Kur ushtrohemi pranë rrugëve të ngarkuara ose në qytete, thithim dioksid azoti, i cili gjithashtu u gjet nga ky rishikim se rrit rrezikun e sëmundjes së Parkinsonit. Dioksidi i azotit mendohet gjithashtu se shkakton inflamacion të mushkërive. Në planin afatgjatë, ai mund të dëmtojë mënyrën se si mushkëritë zhvillohen dhe funksionojnë. Pastaj janë dioksidi i squfurit, amoniaku, monoksidi i karbonit dhe madje edhe ozoni në nivelin e tokës.
Kur vrapojmë, çiklizojmë ose ushtrohemi intensivisht, marrim frymë më shpejt dhe më thellë. Kjo do të thotë se gjatë vrapimit priremi të thithim më shumë ajër të ndotur sesa gjatë ecjes. Kur përshkojmë të njëjtën distancë, njerëzit që ushtrohen me intensitet më të lartë marrin një dozë më të madhe të grimcave toksike që hyjnë në mushkëri.
Por, çuditërisht, as qëndrimi në makinë nuk ju mbron plotësisht nga ndotja e ajrit.
“Ekspozimi personal kur jeni me biçikletë është në fakt më i ulët sesa kur jeni ulur në makinë”, thotë Rudy Sinharay, mjek specialist i sëmundjeve të frymëmarrjes dhe kancerit të mushkërive në Imperial College London NHS Trust. “Kur jeni me biçikletë, zakonisht jeni në lëvizje dhe ka më shumë qarkullim ajri.”
Dhe nuk është vetëm trafiku. Transporti nëntokësor në qytete si Londra dhe Nju Jorku mund të përmbajë përqendrime të larta të grimcave të imëta, shumë prej të cilave janë pluhur i pasur me metale, i krijuar nga fërkimi i rrotave, shinave dhe frenave.
Përfitimet janë më të mëdha se dëmet
“Lajmi i mirë është se përfitimet që merrni nga aktiviteti fizik në qytetet e ndotura janë më të mëdha se rreziqet”, thotë de Nazelle. Në fakt, ajo thotë se vetë aktiviteti fizik mund të ndihmojë në mbrojtjen e trupit nga efektet e ndotjes.
Në një studim të vitit 2016, de Nazelle dhe kolegët e saj e analizuan pikërisht këtë çështje. Nëpërmjet një modeli, ata vlerësuan se përfitimet shëndetësore nga ecja dhe çiklizmi janë më të mëdha se dëmet e shkaktuara nga ajri i ndotur. Vetëm në nivele jashtëzakonisht të larta të ndotjes, si ato që gjenden në disa prej qyteteve më të ndotura të botës, për shembull Delhi në Indi, rreziqet fillojnë t’u afrohen ose të tejkalojnë përfitimet e aktivitetit fizik të zgjatur.
Edhe në zonat e ndotura, aktiviteti fizik ul rrezikun e vdekjes së parakohshme. Një rishikim i kohëve të fundit zbuloi se ushtrimi në mjedise me ajër të ndotur lidhej me një ulje prej 26% të rrezikut të vdekshmërisë, krahasuar me mungesën e aktivitetit fizik.
Siç mund të pritej, aktiviteti fizik në ajër më të pastër rezultoi edhe më i favorshëm, duke u shoqëruar me një ulje prej 31% të rrezikut të vdekshmërisë.
