I vendosur aty ku takohen detet Adriatik dhe Jon, ishulli i Sazanit ka qenë për mijëra vjet objekt rivaliteti mes perandorive dhe fuqive të mëdha. Sot, ishulli i vogël pranë bregdetit të Vlorës po tërheq sërish vëmendjen, këtë herë për potencialin turistik dhe pasuritë e tij natyrore.
Në një shkrim të posaçëm, “National Geographic” e përshkruan Sazanin si një territor të vogël, por me rëndësi të jashtëzakonshme strategjike, për shkak të pozicionit në Ngushticën e Otrantos, kanali që ndan Shqipërinë nga Italia dhe lidh Adriatikun me Jonin.
Megjithëse sot nuk ka banorë të përhershëm, ishulli ka luajtur një rol të rëndësishëm në historinë e Shqipërisë dhe të Mesdheut.
“Ishulli ka pa dyshim një histori të gjatë dhe të ndërlikuar”, shprehet Theodora Dragostinova, profesoreshë historie në Universitetin Shtetëror të Ohajos dhe studiuese e Ballkanit.
Për shkak të vendndodhjes në hyrje të Gjirit të Vlorës, Sazani është kontrolluar ose lakmuar nga romakët, venedikasit, gjenovezët, osmanët, britanikët, italianët dhe fuqi të tjera që synonin të dominonin rrugët detare të rajonit.
Profesori kroat i shkencave politike Petar Kureçiç e cilëson ishullin si një nga shembujt më të qartë se si pozicioni gjeografik mund t’i japë një territori të vogël një rëndësi shumë më të madhe se përmasat e tij.
“Nuk ka pasur një fuqi të rëndësishme historike në rajon, apo edhe jashtë tij, që nuk e ka kontrolluar ose nuk është përpjekur ta kontrollojë Sazanin”, shprehet ai.
Kontrolli mbi ishullin ndihmonte dikur edhe në kontrollin e Adriatikut dhe të qyteteve të rëndësishme portuale, si Venecia, Dubrovniku dhe Trieste.
Në antikitet, romakët e përdornin Gjirin e Vlorës si vendpushim për anijet, ndërsa përgjatë brigjeve shqiptare u zhvilluan beteja të rëndësishme të Luftës Civile Romake mes Jul Cezarit dhe Pompeut të Madh.
Në vitin 1264, venedikasit dhe gjenovezët zhvilluan një betejë detare pranë brigjeve të Sazanit, në kuadër të rivalitetit të tyre për kontrollin e tregtisë. Deri në shekullin XV, ishulli ishte shndërruar në një post të rëndësishëm detar të Perandorisë Osmane.
Pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë në vitin 1912, Sazani u bë sërish territor i diskutueshëm, me Shqipërinë, Greqinë dhe Italinë që kërkonin kontrollin e tij.
Italia e mori ishullin në vitin 1920 dhe e mbajti edhe pas ardhjes në pushtet të Benito Musolinit. Gjatë periudhës mes dy luftërave botërore, forcat italiane ndërtuan kazerma, fortifikime dhe instalime ushtarake që shërbenin për kontrollin e Adriatikut.
Gjatë Luftës së Dytë Botërore, ishulli u pushtua fillimisht nga italianët dhe më pas, për një periudhë të shkurtër, nga gjermanët.
Shqipëria e mori zyrtarisht Sazanin pas përfundimit të luftës, përmes Traktatit të Paqes së Parisit të vitit 1947.
Gjatë regjimit komunist të Enver Hoxhës, ishulli u shndërrua në një nga pikat më të militarizuara dhe më të fshehta të vendit.
“Hoxha ishte i fiksuar pas idesë së një sulmi ushtarak kundër Shqipërisë”, thotë Elidor Mëhilli, profesor i asociuar i historisë në “Hunter College”.
Me ndihmën e Bashkimit Sovjetik, regjimi ndërtoi fortifikime, bunkerë, kazerma dhe një rrjet të gjerë tunelesh, të cilat përdoreshin edhe për ruajtjen e nëndetëseve. Në një dokument sekret të vitit 1961, CIA e përshkruante Sazanin si një “Gjibraltar të Kuq në Mesdhe”.
Pas prishjes së marrëdhënieve mes Shqipërisë dhe Bashkimit Sovjetik, Enver Hoxha thuhet se refuzoi të dorëzonte disa prej nëndetëseve sovjetike. Moska vendosi të mos ndërhynte ushtarakisht për t’i rimarrë ato, për të shmangur një konflikt në ujërat pranë NATO-s.
Infrastruktura ushtarake e Sazanit kishte një funksion të dyfishtë: të mbronte vendin nga sulmet e perceptuara dhe të pengonte largimin e shqiptarëve drejt Perëndimit.
Sipas Dragostinovës, ishulli u kthye në simbol të brutalitetit, fshehtësisë dhe paranojës së regjimit komunist.
Pas rënies së komunizmit në fillim të viteve 1990, Sazani humbi gradualisht funksionin e tij ushtarak dhe nisi të rimarrej nga natyra.
Në vitin 2010, qeveria shqiptare krijoi Parkun Kombëtar Detar Karaburun-Sazan. Zona numëron rreth 300 lloje bimësh dhe 40 lloje zogjsh, ndërsa është shndërruar në strehë për fokat mesdhetare, breshkat e detit dhe specie të tjera të rrezikuara.
Pesë vjet më vonë, ishulli u demilitarizua pjesërisht dhe u hap për vizitorët, megjithëse teknikisht vazhdon të jetë zonë ushtarake dhe mbetet nën juridiksionin e Ministrisë së Mbrojtjes.
Turistët mund ta vizitojnë vetëm gjatë ditës, përmes udhëtimeve me varkë, pasi Sazanit i mungon infrastruktura e nevojshme dhe qëndrimet gjatë natës zakonisht nuk lejohen.
Sot, ishulli ruan një rrjet tunelesh, bunkerësh komandimi, magazinash armësh dhe strehimoresh bërthamore. Në territorin e tij dhe në ujërat përreth janë gjetur gjithashtu municione të pashpërthyera dhe mjete të tjera ushtarake.
Dikur, në Sazan jetonin ushtarakë dhe familjet e tyre. Për këtë arsye, në ishull u ndërtuan banesa, shkolla, klinika dhe ndërtesa të tjera, një pjesë e të cilave u plaçkitën gjatë trazirave të vitit 1997.
Ujërat e Gjirit të Vlorës dhe ato rreth ishullit janë gjithashtu të mbushura me anije të fundosura gjatë Luftës së Parë dhe të Dytë Botërore. Zona ka sjellë zbulime të rëndësishme arkeologjike dhe është bërë e njohur mes zhytësve.
Për shkak të izolimit disadekadësh, natyra e Sazanit ka mbetur kryesisht e paprekur.
“Ky është një nga vendet e pakta relativisht të paprekura që kanë mbetur në Shqipëri dhe që dëshmon historinë e saj të thellë”, shprehet Mëhilli.
Nga një bastion i lakmuar nga perandoritë dhe një bazë e fshehtë e Luftës së Ftohtë, Sazani është shndërruar sot në një nga territoret më të veçanta të Shqipërisë, ku përplasen historia ushtarake, natyra e rrallë dhe interesat e reja turistike. /NG
