Shkencëtarët kanë zhvilluar një mënyrë të re për të përdorur inteligjencën artificiale gjeneruese në krijimin e viruseve të specializuara që mund të gjejnë dhe shkatërrojnë bakteret e dëmshme. Ky zbulim mund të çojë në zhvillimin e një gjenerate të re antibiotikësh për të luftuar bakteret rezistente ndaj ilaçeve, të njohura si “superbaktere”.
Duke përdorur modelin e inteligjencës artificiale Evo 2, i cili është në gjendje të krijojë sekuenca të reja të ADN-së, studiuesit në Universitetin Stanford projektuan një seri virusesh të quajtur bakteriofagë – mikroorganizma që infektojnë dhe vrasin bakteret.
Në testet laboratorike, një përzierje prej 16 bakteriofagësh të projektuar nga Evo 2 rezultoi jashtëzakonisht efektive në shkatërrimin e baktereve E. coli, të cilat tashmë kishin zhvilluar rezistencë ndaj bakteriofagëve natyrorë.
E. coli është një grup bakteresh që mund të shkaktojë infeksione të zorrëve dhe po bëhet gjithnjë e më rezistent ndaj antibiotikëve ekzistues. Rezistenca ndaj antibiotikëve po rritet në mbarë botën, kryesisht për shkak të përdorimit të tepërt ose të gabuar të këtyre ilaçeve, gjë që u mundëson baktereve të zhvillojnë mekanizma mbrojtës dhe t’i bëjnë trajtimet aktuale më pak efektive.
“Nëse bakteret bëhen rezistente ndaj një bakteriofagu të vetëm, trajtimi dështon. Por nëse përdoret një përzierje bakteriofagësh të ndryshëm gjenetikisht, bakteret do ta kenë shumë më të vështirë të zhvillojnë rezistencë ndaj të gjithë kombinimit,” tha Brian Hie, inxhinier kimik në Universitetin Stanford dhe bashkautor i studimit.
Sipas studiuesve, kjo teknologji mund të përdoret në të ardhmen edhe kundër baktereve të tjera të rrezikshme, përfshirë ato që shkaktojnë tuberkulozin ose infeksionin spitalor MRSA, i njohur për rezistencën ndaj shumë antibiotikëve.
Ekipi i studiuesve e ka bërë modelin Evo 2 të disponueshëm falas dhe me kod të hapur, në mënyrë që kushdo ta shkarkojë dhe ta përdorë. Ky vendim ka ngritur shqetësime për sigurinë.
Autorët e studimit pranojnë se qasja e hapur mund të krijojë rreziqe, pasi persona me qëllime të këqija mund të përdorin versione të modifikuara të modelit për të projektuar agjentë biologjikë të rrezikshëm.
“Siç e pranojnë edhe vetë autorët, kjo ngre shqetësime serioze rregullatore dhe të sigurisë,” tha Simon Clarke, profesor i asociuar i mikrobiologjisë qelizore në Universitetin e Reading në Mbretërinë e Bashkuar, i cili nuk ishte pjesë e studimit.
Ai shtoi se, megjithëse kërkime të tilla zakonisht rregullohen me kujdes, është pozitive që autorët kanë vendosur masa mbrojtëse. Megjithatë, nuk ka garanci se çdo studiues tjetër do të veprojë me të njëjtën përgjegjësi.
Clarke theksoi gjithashtu se patogjenët natyrorë përbëjnë ende një rrezik më të madh sesa ata të krijuar me inteligjencë artificiale, pasi janë shumë më të lehtë për t’u gjetur dhe përdorur sesa për t’u krijuar nga e para.
Modeli Evo 2 është trajnuar me miliona gjenome natyrore nga e gjithë bota, duke mësuar kështu “gramatikën” dhe rregullat biologjike që e bëjnë funksionale një sekuencë të ADN-së.
Ashtu si modelet e tjera të inteligjencës artificiale në biologji, edhe Evo 2 është trajnuar me të dhëna biologjike që përfshijnë sekuenca gjenetike dhe karakteristika të patogjenëve. Aktualisht nuk ekziston një kuadër ndërkombëtar që rregullon përdorimin e këtyre të dhënave. Ndërsa disa zhvillues zgjedhin vullnetarisht të përjashtojnë informacionin me rrezik të lartë, studiuesit kërkojnë vendosjen e rregullave të qarta dhe të njëjta për të gjithë.
Në shkurt të vitit 2025, ekipi i Evo 2 njoftoi se kishte përjashtuar nga të dhënat e trajnimit patogjenët që infektojnë njerëzit dhe organizmat e tjerë kompleksë, për arsye etike dhe sigurie, si edhe për të parandaluar përdorimin e modelit për zhvillimin e armëve biologjike.
Më herët gjatë këtij viti, mbi 100 studiues nga e gjithë bota nënshkruan një letër të hapur ku paralajmëronin se, megjithëse qasja e hapur në të dhënat shkencore ka përshpejtuar zbulimet, një pjesë e të dhënave biologjike të reja mund të paraqesë rreziqe serioze për bio-sigurinë nëse keqpërdoret.
“Rëndësia e qeverisjes së të dhënave biologjike është shumë e madhe, pasi modelet e inteligjencës artificiale mund të ndihmojnë në krijimin e kërcënimeve të rënda biologjike,” shkruajnë autorët e letrës.
Sipas studiuesve, gjetja e ekuilibrit të duhur mes transparencës shkencore dhe kufizimeve të nevojshme për të dhënat me rrezik të lartë do të jetë thelbësore, ndërsa sistemet e inteligjencës artificiale bëhen gjithnjë e më të fuqishme dhe më të përhapura.
