Nga radha te sporteli deri te bankingu 24 orë në ditë, ATM-ja është një nga shpikjet që ndryshoi mënyrën se si njerëzit përdorin paratë dhe si funksionojnë bankat në gjithë botën.
Dikur tërheqja e parave ishte një proces i ngadaltë dhe i lodhshëm. Bankat hapeshin vetëm në orare të caktuara dhe kush nuk arrinte brenda afatit duhej të priste ditën tjetër. Klientët qëndronin në radhë, plotësonin dokumente, firmosnin dhe prisnin që arkëtari të numëronte kartëmonedhat para tyre. Më pas i rinumëronin vetë, sepse në sportele ishte gjithmonë paralajmërimi klasik: “Pas largimit nga kasa nuk njihet asnjë gabim”.
Por në vitin 1967 gjithçka nisi të ndryshonte.
Më 27 qershor të atij viti, banka britanike Barclays vendosi ATM-në e parë në botë në zonën Enfield, në veri të Londrës. Në atë kohë pajisja u pa si një risi teknologjike dhe jo si një revolucion që do të transformonte sistemin bankar global.
ATM-ja e parë nuk kishte karta bankare apo ekran si sot. Klientët përdornin çeqe speciale letre që makina i njihte automatikisht. Ideja erdhi nga shpikësi skocez John Shepherd-Barron, i cili mendoi për një makinë që shpërndante para pasi një ditë kishte mbërritur me vonesë në bankë dhe e kishte gjetur të mbyllur.
Ai u frymëzua nga makinat automatike që shisnin çokollata dhe mendoi se e njëjta logjikë mund të përdorej edhe për para cash.
Një nga detajet më interesante të historisë së ATM-ve lidhet me kodin PIN. Shepherd-Barron fillimisht kishte menduar një kod me gjashtë shifra, por bashkëshortja e tij Caroline kishte vështirësi të mbante mend aq shumë numra. Për këtë arsye u vendos formati me katër shifra, i cili përdoret ende sot në shumicën e vendeve të botës.
ATM-të e para kishin probleme teknike dhe ishin të kufizuara, por bankat kuptuan menjëherë avantazhin kryesor: makinat mund të punonin pa pushim, pa staf dhe jashtë orarit zyrtar.
Për herë të parë klientët nuk vareshin plotësisht nga sportelistët.
Në vitet që pasuan, kompanitë teknologjike në SHBA dhe Europë nisën të zhvillonin sisteme më moderne. Në fillim të viteve ’70 ATM-të u lidhën elektronikisht me llogaritë bankare dhe nisën të përdornin karta magnetike.
Kjo ndryshoi gradualisht edhe vetë bankat. Shumë shërbime që më parë kryheshin vetëm nga punonjësit kaluan te klientët. Radhët në sportele nisën të zvogëloheshin, ndërsa bankat ulën kostot dhe ndryshuan rolin e stafit, duke e orientuar më shumë drejt këshillimit financiar dhe shitjes së produkteve bankare.
Në fillim kishte mosbesim. Shumë njerëz kishin frikë se makinat mund të gabonin, të bllokonin kartat apo të humbnin paratë. Për brezat më të vjetër, ATM-të dukeshin si simbol i një bote pa kontakt njerëzor.
Megjithatë, në vitet ’80 ato u përhapën me shpejtësi në Europë, SHBA dhe Japoni. Bankingu 24 orë u kthye në realitet dhe ATM-të nisën të shfaqeshin në aeroporte, supermarkete, pika karburanti, stacione trenash dhe qendra tregtare.
Paratë nuk ishin më të lidhura vetëm me degën fizike të bankës.
Me kalimin e viteve ATM-të u bënë gjithnjë e më të avancuara. Përveç tërheqjes së parave, ato nisën të ofrojnë depozita, pagesa faturash, transferta dhe shërbime të tjera financiare.
Por bashkë me komoditetin erdhën edhe problemet. Nga vitet ’90 ATM-të u kthyen në objektiv të mashtrimeve me karta, vjedhje PIN-esh dhe më vonë edhe sulmeve kibernetike ndaj rrjeteve bankare.
Sot bankingu dixhital po ndryshon sërish mënyrën e përdorimit të parave. Pagesat elektronike dhe telefonat inteligjentë kanë ulur përdorimin e cash-it, sidomos në vende si Suedia dhe Norvegjia, ku shumë biznese nuk pranojnë më kartëmonedha.
Megjithatë, ATM-të mbeten ende jetike në shumë vende të botës, veçanërisht aty ku ekonomia informale është e lartë ose shërbimet dixhitale janë të kufizuara.
Sipas vlerësimeve ndërkombëtare, sot në botë funksionojnë më shumë se 23 milionë ATM. /skyweb.al
