Njerëzit duket se i përjetojnë lindjet dhe perëndimet e diellit si “dy kapëse libri”. Ja se si ora e artë ndikon në kujtesën, gjumin dhe humorin tonë.
Një ditë para dasmës sime, unë, prindërit e mi dhe bashkëshorti im i ardhshëm pamë një perëndim dielli jashtëzakonisht të bukur nga veranda e një shtëpie në Cape Cod, Massachusetts.
Cape Cod është i famshëm për dritën e tij të “orës së artë”. Në këtë gadishull të ngushtë, pothuajse tërësisht të rrethuar nga uji, lagështia shpërndan dritën e diellit kur ai afrohet pranë horizontit, duke krijuar nuanca të ndezura portokalli, të arta dhe rozë që duket sikur shkrihen në det.
Atë ditë, nga perëndimi po afrohej edhe një stuhi, gjë që i bënte ngjyrat të dukeshin pothuajse psikedelike. Ndërsa burrat fotografonin peizazhin, unë dhe nëna ime qëndruam duke e soditur, duke u dridhur nga ajri i freskët i shtatorit. Kur u kthyem brenda, e përqafova fort. Të gjitha shqetësimet që kishim para dasmës dukej sikur u zhdukën bashkë me diellin. Sigurisht, ndjesia e lehtësimit që sjell fundi i një dite të gjatë ndikoi, por me shumë gjasa edhe vetë perëndimi i diellit luajti një rol.
Në fakt, gjithnjë e më shumë studime tregojnë se perëndimet dhe lindjet e diellit mund të kenë një ndikim të rëndësishëm në trurin dhe shëndetin tonë mendor: ato mund të ulin ankthin dhe depresionin, ndërsa përmirësojnë kujtesën, kreativitetin, gjumin dhe madje edhe sjelljen altruiste.
Efekti i mahnitjes që sjell perëndimi i diellit
Një nga përfitimet kryesore lidhet me ndjenjën e mahnitjes (“awe”) që zgjon një perëndim dielli. Studimet tregojnë se kjo ndjenjë mund të ketë një ndikim të jashtëzakonshëm në shumë aspekte të shëndetit tonë.
Mahnitja është emocioni që përjetojmë kur përballemi me diçka madhështore dhe të thellë, të cilën nuk arrijmë ta kuptojmë plotësisht. Mund të jetë një vepër arti, një arritje njerëzore si lindja e një fëmije, ose një mrekulli natyrore. Përjetimi i saj ndryshon mënyrën se si e shohim botën, duke shkaktuar shpesh reagime fizike si lotët ose të dridhurat. Por ndërkohë, në tru po ndodhin edhe procese të tjera.
“Një nga tiparet më të qëndrueshme të mahnitjes është ndjesia se je i vogël dhe se problemet e tua personale nuk janë aq të rëndësishme në pamjen e madhe të jetës,” thotë Michelle Shiota, profesore e psikologjisë sociale në Universitetin Shtetëror të Arizonës dhe studiuese prej vitesh e këtij fenomeni. “Kjo është shumë e dobishme për shëndetin mendor, sepse na ndihmon të kuptojmë se ndoshta shumë nga gjërat që na shkaktojnë stres nuk janë aq të rëndësishme sa mendojmë.”
Kur jemi të përqendruar vetëm te vetja, mund të biem lehtë në cikle mendimesh negative dhe ankthi. Por përjetimet që të lënë pa fjalë, si një perëndim dielli, tërheqin gjithë vëmendjen tonë, ndërpresin këto mendime dhe na rikthejnë në momentin e tanishëm.
Studimet kanë treguar gjithashtu se ky ndryshim perspektive nxit sjellje më sociale dhe më bujare, si vullnetarizmi dhe një ndjenjë më të fortë qëllimi në jetë. Edhe pse mahnitja mund të vijë nga feja, muzika, arti ose arritjet njerëzore, shumica e njerëzve raportojnë se natyra është burimi më i madh i saj.
“Kur u kërkojmë njerëzve në SHBA të tregojnë një moment kur janë ndier thellësisht të mahnitur, përgjigjja më e zakonshme lidhet me fenomene natyrore – zakonisht një peizazh panoramik,” thotë Shiota.
Lindjet dhe perëndimet e diellit janë ndër shembujt më tipikë të këtij fenomeni. Një studim i vitit 2023, ku morën pjesë mbi 2.500 persona, tregoi se pikërisht këto pamje natyrore zgjonin ndjenjën më të fortë të mahnitjes.
Si e përmirëson mahnitja kujtesën
Përveçse na bën të ndihemi më mirë emocionalisht, një perëndim mahnitës mund të përmirësojë edhe aftësinë tonë për të mbajtur mend informacionin.
Në një eksperiment, Michelle Shiota u kërkoi pjesëmarrësve të shikonin tre filma, ku njëri prej tyre ishte një dokumentar shkencor që ngjallte mahnitje. Më pas ata dëgjuan një histori dhe iu kërkua të kujtonin sa më shumë detaje. Ata që kishin parë filmin frymëzues kujtuan dukshëm më shumë informacion sesa grupet e tjera.
Shkencëtarët ende nuk e dinë saktësisht se çfarë ndodh në tru për ta prodhuar këtë efekt. Sipas studiuesve, mund të ndodhë sepse mahnitja e përqendron plotësisht vëmendjen tonë tek ajo që kemi përballë, duke e bërë trurin më të gatshëm për të përpunuar dhe ruajtur informacionin.
Një dozë e përditshme mirëqenieje
Meqenëse lindjet dhe perëndimet e diellit janë burime të besueshme të ndjenjës së mahnitjes, ato mund të na ofrojnë çdo ditë një “dozë” natyrale të përfitimeve që kjo ndjenjë sjell për shëndetin.
Nuk dihet ende me siguri pse mahnitja ndikon në uljen e citokinave – molekula që lidhen me inflamacionin në organizëm. “Mund të jetë për shkak të ndjenjës së lidhjes me të tjerët, pasi mbështetja sociale ndihmon në uljen e inflamacionit,” thotë studiuesja Steller. “Ose ndoshta sepse mahnitja ul nivelin e stresit.”
Mahnitja mund të na bëjë edhe më të sjellshëm. Studimet tregojnë se ndjesia e të qenit i vogël përballë diçkaje madhështore nxit altruizmin. Në një eksperiment, studentët që kishin parë pemë gjigante eukalipti ndihmuan dukshëm më shumë një studiues që “rastësisht” hodhi stilolapsat në tokë, krahasuar me ata që kishin parë vetëm një ndërtesë.
Në të njëjtën mënyrë, nëse mahniteni nga bukuria e një perëndimi dielli, mund ta gjeni veten më të gatshëm për të ndihmuar të tjerët ose për të treguar më shumë dhembshuri.
Unë e përjetova këtë vetë një natë para dasmës sime. Pas atij perëndimi dielli, u ndjeva më e gatshme të ndihmoja në gjithçka sesa një ditë më parë. Dhe kjo, nga ana tjetër, më bëri të ndihesha më e qetë kur ecja drejt altarit.
